دانشگاه قرآن و حدیث University of Quran and Hadith فصلنامه علمی علوم حدیث Ulum-i Hadth 15610098 30 4 2025 12 22 A content analysis of Sheikh Saduq's works with a focus on reason بررسی محتوایی آثار شیخ صدوق با محوریت عقل گرایی 103 128 13889 10.22034/uh.2025.51982.3606 FA سیده فرناز اتحاد دانشجوی دکتری علوم قرآن و حدیث 0000-0002-9219-0870 سید محسن موسوی دانشیار دانشگاه مازندران دانشکده الهیات و معارف اسلامی 0000-0002-2831-8796 محمود دیانی استادیار گروه فلسفه دانشکده الهیات دانشگاه مازندران Journal Article 2025 05 04 The aim of this research is to examine the content of Saduq's hadith and theological works, focusing on the rationalist components in his thought and method. Sheikh Saduq, as one of the most prominent Shiite hadith scholars and theologians in the fourth century, has tried to explain religious teachings by relying on the hadiths of the Ahl al-Bayt in his works such as Al-Tawhid, Kamal al-Din, Ilal al-Shari'a, and Ma'ani al-Akhbar. However, his approach to reason and its role in the interpretation and interpretation of religious texts has always been a matter of controversy. In this article, using the method of content analysis and a sample study of his works, the manifestations of rationalism and its possible conflicts with Saduq's hadith-oriented orientation have been examined. The findings of the research show that although Saduq apparently emphasizes the authenticity of narrations, in many positions he selects and analyzes narrations in a selective and rational manner, and in some cases he uses rational arguments to defend his principles of belief. This research shows that rationalism in Saduq's thought is not used in the form of philosophical reason, but in the framework of hadith reason and in the service of explaining religious knowledge. هدف این پژوهش، بررسی محتوایی آثار حدیثی و کلامی شیخ صدوق با تمرکز بر مؤلفه‌های عقل‌گرایی در اندیشه و روش وی است. شیخ صدوق به عنوان یکی از برجسته‌ترین محدثان و متکلمان شیعه در قرن چهارم هجری، در آثار خود چون التوحید، کمال‌الدین، علل الشرایع و معانی الأخبار، تلاش کرده است تا آموزه‌های دینی را با تکیه بر احادیث اهل‌بیت (ع) تبیین نماید. با این حال، نحوه مواجهه او با عقل و نقش آن در تفسیر و تأویل متون دینی همواره محل مناقشه بوده است. در این مقاله، با روش تحلیل محتوا و بررسی نمونه‌وار از آثار او، جلوه‌های عقل‌گرایی و تعارض‌های احتمالی آن با گرایش حدیث‌محور شیخ صدوق مورد بررسی قرار گرفته است. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که گرچه صدوق در ظاهر بر اصالت نقل تأکید دارد، اما در بسیاری از مواضع، به گونه‌ای گزینشی و عقل‌مدار به گزینش و تحلیل روایات می‌پردازد و در مواردی نیز برای دفاع از اصول اعتقادی، از استدلال‌های عقلانی بهره می‌برد. این پژوهش نشان می‌دهد که عقل‌گرایی در اندیشه شیخ صدوق نه در قالب عقل فلسفی، بلکه در چارچوب عقل حدیثی و در خدمت تبیین معارف دینی به‌کار گرفته شده است. https://hadith.riqh.ac.ir/article_13889_fc47bf10f8234945b91df38c5a05f9cd.pdf