دانشگاه قرآن و حدیث University of Quran and Hadith فصلنامه علمی علوم حدیث Ulum-i Hadth 15610098 31 3 2026 09 23 A study of scholars' opinions on Sheikh Saduq's rationalism میزان تأثیرپذیری دانشیان از آرای شیخ صدوق(ره) 96 115 14003 10.22034/uh.2026.52134.3633 FA سیده فرناز اتحاد دانش آموخته دکتری علوم قرآن و حدیث دانشگاه مازندران (نویسنده مسئول) 0000-0002-9219-0870 سید محسن موسوی دانشیار دانشگاه مازندران دانشکده الهیات و معارف اسلامی 0000-0002-2831-8796 محمود دیانی استادیار گروه فلسفه دانشکده الهیات دانشگاه مازندران Journal Article 2025 08 11 mong the important and noteworthy topics about Sheikh Saduq (may Allah have mercy on him) is the study of his rationalism. Determining Sheikh Saduq's rationalism and the opinions of other theologians, thinkers, and experts about his rationalism are very key topics that, once this position is clarified, will be very helpful in understanding and comprehending Sheikh Saduq's works and thoughts. Sheikh Saduq is one of the great Shiite hadith-theological scholars of the fourth century whose works and thoughts have always been discussed and criticized in specialized topics. What is more evident than any other topic in the criticism of Sheikh Saduq is his rationalism, which sometimes leads this personality to the point of being pushed to the point of being absurd and calling him devoid of the tools of rationalism in his thoughts. The present study will discuss and then examine the thoughts of other thinkers and intellectuals, especially those who were contemporaries and close to Sheikh Saduq. In this way, the attitude of other scholars towards Sheikh Saduq's rationalism is determined, and by comparing what is obtained from Sheikh Saduq's own works and thoughts, a final conclusion can be presented through a comparative study regarding the rationalism of this از جمله مباحث مهم و مورد توجه دربارۀ شیخ صدوق(ره)، بررسی شیوۀ عقل­گرایی او است. مشخص شدن شیوۀ عقل­گرایی شیخ صدوق و آرای دیگر متکلمان، اندیشمندان و صاحب­نظران دربارۀ شیوۀ عقل­گرایی وی از مباحث بسیار کلیدی است که با مشخص شدن این موضع در درک و فهم آثار و اندیشه­های شیخ صدوق بسیار راهگشا خواهد بود.<br /><br /><br /><br />شیخ صدوق یکی از بزرگان حدیثی-کلامی شیعه در قرن چهارم است که آثار و اندیشه­هایش همواره در موضوعات تخصصی مطرح و نقد شده است. آنچه بیش از هر موضوعی در نقد شیخ صدوق مشهود است نحوه عقل­گرایی وی است که گاه منجر می­ش ود این شخصیت را تا حد حشویه حتی سوق دهند و وی را بی­بهره از ابزار عقل­گرایی در اندیشه­هایش بنامند.<br /><br /><br /><br />پژوهش حاضر اندیشۀ دیگر متفکران و اندیشمندان به خصوص آنان که هم­عصر و نزدیک به شیخ صدوق بودند را مطرح و سپس مورد بررسی قرار خواهد داد. در این مسیر نحوۀ نگرش دیگر دانشیان دربارۀ نحوۀ عقل­گرایی شیخ صدوق مشخص می­گردد و با مقایسۀ آنچه که از آثار و اندیشه­های خود شیخ صدوق حاصل می­شود با بررسی تطبیقی می­توان نتیجه­ای نهایی دربارۀ نحوۀ عقل­گرایی این اندیشمند شیعی ارایه کرد و به نوعی پاسخی برای نقدهای موجود به شیخ صدوق باشد. https://hadith.riqh.ac.ir/article_14003_47aae3742e3afb19deb01accdac43c9a.pdf