دانشگاه قرآن و حدیث
University of Quran and Hadithفصلنامه علمی علوم حدیث
Ulum-i Hadth1561009830320250923Analysis of "Aslab Man Al-Jabal" narratives and their role in the pattern of resistance against unhealthy social pressuresتحلیل روایات بیانگر سختی و نفوذناپذیری مؤمن و نقش آنها در الگوی افزایش مقاومت در برابر فشارهای اجتماعی ناسالم3291387710.22034/uh.2025.50834.3395FAمحبوبهابراهیمیاستاد دانشگاه فرهنگیان و دانشگاه آزاد اسلامیعباسپسندیدهدانشگاه قرآن و حدیثمهدیغلامعلیدانشگاه قران و حدیثJournal Article20231008Unhealthy social pressures are among the issues affecting humans that affect beliefs, behaviors and moral decisions. The way of facing these pressures has been noted in religious sources and traditions, one of which is the narrations of "Al-Mu'min Aslab Man Al-Jabal".The purpose of this research is to examine the hadith jurisprudence of these texts and determine their role in the model of human moral resistance against unhealthy social pressures. The research method includes two parts of general hadith jurisprudence for the general understanding of hadith and advanced hadith jurisprudence for advanced understanding and the main purpose of infallible. It depends on his permeability and impermeability.That is, stability in beliefs is completely dependent on the personality of the person: if a person is permeable, soft and flexible in terms of personality, he is unstable against pressures, and if he has an impenetrable and resistant personality, he can be stable and stable against pressures. In order to remain stable on beliefs against unhealthy social pressures, one must emphasize and strengthen the impenetrability of the character.فشارهای اجتماعی ناسالم از جمله مسائل مبتلابه انسان هستند که بر اعتقادات، رفتارها و تصمیم گیری های اخلاقی اثر گذار می باشند. نحوه مواجهه با این فشارها در منابع دینی و روایات مورد توجه قرار گرفته است که یکی از آنها ،روایات «المومن اصلب من الجبل» است. هدف این پژوهش بررسی فقه الحدیثی این متون و تعیین نقش آنها در الگوی مقاومت اخلاقی انسان در برابرفشارهای اجتماعی ناسالم می باشد. روش تحقیق،شامل دو بخش فقه الحدیث عام،جهت فهم عمومی حدیث و فق الحدیث پیشرفته جهت فهم پیشرفته و مقصود اصلی معصوم می باشد.یافته های پژوهش نشان می دهد که آفرینش انسان به گونه ای بوده که پایداری یا ناپایداری او بر دینداری با ویژگی نفوذپذیری و نفوذناپذیری او بستگی دارد.یعنی پایداری بر اعتقادات ، کاملا تابع شخصیت فرد می باشد: چنانچه فرد از لحاظ شخصیتی فردی نفوذپذیر و نرم و منعطف باشد، در برابر فشارها ناپایدار بوده و اگر شخصیتی نفوذناپذیر و مقاوم داشته باشد، می تواند در برابر فشارها پایدار و استوار باشد.بنابراین برای پایدار ماندن بر اعتقادات در برابر فشارهای اجتماعی ناسالم باید بر روی نفوذناپذیری شخصیت تاکید داشته و آن را تقویت نمود.https://hadith.riqh.ac.ir/article_13877_704958b580912545c53c5c7596e54193.pdfدانشگاه قرآن و حدیث
University of Quran and Hadithفصلنامه علمی علوم حدیث
Ulum-i Hadth1561009830320250923Hadith identification; targets and componentsشناسنامۀ حدیث؛ اهداف و مؤلفه ها30531388210.22034/uh.2025.50873.3409FAهادیحجتگروه تفسیر- دانشکده علوم و معارف قرآن - دانشگاه قرآن و حدیث6598_3887_0005_0009احسانسرخه ایاستادیار گروه قرآنپژوهی پژوهشگاه حوزه و دانشگاه0000-0002-1153-9437سید امیرعباسفضلیدانشگاه قرآن و حدیث - قم - ایرانJournal Article20231115Abstract<br /><br />Hadith has seen changes in the document and the text since the era of issuance until now in the ups and downs of history. Phenomena such as spellings, intersections, omissions, different reports of the document and the text in the sources, etc. have made it difficult to identify the identity of the hadith. This fact forces us to create a structure for examining different angles of hadith so that each hadith can be better understood and distinguished from other hadiths according to different components. We call the sum of these components, which bring a better understanding of each hadith, as "Hadith identification". In this research, a structure in two short and extended formats, including general and specialized components, has been proposed for Hadith identification. Also, the general components of hadith have been compiled in a descriptive manner, taking into account the damage of hadith and accuracy in the factors of acceptance and correct understanding of hadith.چکیده<br /><br />حدیث از عصر صدور تاکنون در فراز و نشیب های تاریخ، تحولاتی در سند و متن به خود دیده است. پدیدههایی همچون تصحیف ها، تقطیع ها، افتادگی ها، گزارش های متفاوت سند و متن در منابع و ... شناسایی هویت حدیث را دشوار کرده است. این واقعیت، ما را به ایجاد ساختاری برای بررسی زوایای مختلف حدیث وامی دارد تا بتوان در آن ساختار با توجه به مؤلفه های مختلف، هر حدیث را بهتر شناخت و از دیگر احادیث تمیز داد. مجموع این مؤلفه ها که شناخت بهتر هر حدیث را به همراه دارند «شناسنامۀ حدیث» مینامیم. در این پژوهش ساختاری در دو قالب کوتاه و توسعه یافته، مشتمل بر مؤلفههای عمومی و تخصصی، برای شناسنامۀ حدیث پیشنهاد شده و مؤلفه های عمومی حدیث با توجه به آسیب های حدیثی و نیز دقت در عوامل پذیرش و فهم درست حدیث بهصورت توصیفی، گردآوری و تدوین شده است.https://hadith.riqh.ac.ir/article_13882_b333d0094782c8dae681eda76d7f1da7.pdfدانشگاه قرآن و حدیث
University of Quran and Hadithفصلنامه علمی علوم حدیث
Ulum-i Hadth1561009830320250923«دلالت "افتا به روایات راوی" بر وثاقت راوی نزد مفتی و شرایط این دلالت» از دیدگاه آیتالله خویی و آیتالله شبیری همراه با نمونههایی از تاثیر آن در اختلاف فتوی: مطالعه موردی «یاسینضریر»«دلالت "افتا به روایات راوی" بر وثاقت راوی نزد مفتی و شرایط این دلالت» از دیدگاه آیتالله خویی و آیتالله شبیری همراه با نمونههایی از تاثیر آن در اختلاف فتوی: مطالعه موردی «یاسینضریر»54731383010.22034/uh.2025.51769.3569FAعلیمیرزائی قصبهاستاد سطوح عالی حوزه علمیه خراسان0009-0000-2571-7372سیدعلیدلبریدانشیار گروه علوم قرآن و حدیث دانشگاه علوم اسلامی رضوی، مشهد،0000-0001-5427-4654Journal Article20250120اعتبارسنجی روایات به روش متاخران بر پایهی توثیقات خاص و عام استوار است. یکی از این توثیقات عمومی «افتاء و عمل به روایات راوی» یا به تعبیری «تلقی به قبول روایات راوی» است. هدف این نوشته بررسی دیدگاه آیتالله خویی و آیتالله شبیری پیرامون این توثیق عام به عنوان نشانهای بر وثاقت راوی نزد مفتی است. این مقاله در صدد است از طریق مطالعهی کتابخانهای و با روش توصیفی-تحلیلی به نقش «افتاء» در ارزیابی «یاسین ضریر» و به تبع در فتوای فقهی بپردازد. یافتهی این پژوهش نشان میدهد مرحوم خویی افتای مطابق روایات را قرینهی «اعتماد مفتی به روایات» و یا کاشف از «اعتماد مفتی به راوی» از باب اصالت وثاقت میداند نه «توثیق مفتی نسبت به راوی»، آقای شبیری با شروطی قرینیت افتا بر توثیق را پذیرفته و بر خلاف خویی و از همین راه به وثاقت «یاسین ضریر» نزد «کلینی»، «صدوق»، «طوسی» و ... معتقد شده و بر پایه حجیت خبر عدلین در موضوعات، حجیت اطمینان نوعی و حجیت مطلق ظن قوی در رجال از باب انسداد خود نیز یاسین ضریر را توثیق کرده است، فرجام دیدگاههای پیشگفته، ناهمسویی در برخی فروع بوده است از جمله: محدودهی طواف، جریان استصحاب برای احراز عدم پرداخت دیون متیقن میت.اعتبارسنجی روایات به روش متاخران بر پایهی توثیقات خاص و عام استوار است. یکی از این توثیقات عمومی «افتاء و عمل به روایات راوی» یا به تعبیری «تلقی به قبول روایات راوی» است. هدف این نوشته بررسی دیدگاه آیتالله خویی و آیتالله شبیری پیرامون این توثیق عام به عنوان نشانهای بر وثاقت راوی نزد مفتی است. این مقاله در صدد است از طریق مطالعهی کتابخانهای و با روش توصیفی-تحلیلی به نقش «افتاء» در ارزیابی «یاسین ضریر» و به تبع در فتوای فقهی بپردازد. یافتهی این پژوهش نشان میدهد مرحوم خویی افتای مطابق روایات را قرینهی «اعتماد مفتی به روایات» و یا کاشف از «اعتماد مفتی به راوی» از باب اصالت وثاقت میداند نه «توثیق مفتی نسبت به راوی»، آقای شبیری با شروطی قرینیت افتا بر توثیق را پذیرفته و بر خلاف خویی و از همین راه به وثاقت «یاسین ضریر» نزد «کلینی»، «صدوق»، «طوسی» و ... معتقد شده و بر پایه حجیت خبر عدلین در موضوعات، حجیت اطمینان نوعی و حجیت مطلق ظن قوی در رجال از باب انسداد خود نیز یاسین ضریر را توثیق کرده است، فرجام دیدگاههای پیشگفته، ناهمسویی در برخی فروع بوده است از جمله: محدودهی طواف، جریان استصحاب برای احراز عدم پرداخت دیون متیقن میت.https://hadith.riqh.ac.ir/article_13830_d9994e10fc63fd204e9bf7b617151423.pdfدانشگاه قرآن و حدیث
University of Quran and Hadithفصلنامه علمی علوم حدیث
Ulum-i Hadth1561009830320250923ارزیابی تحلیلی متفرّداتِ عاشورایی خوارزمی در مقتلالحسین(ع)ارزیابی تحلیلی متفرّداتِ عاشورایی خوارزمی در مقتلالحسین(ع)741051382810.22034/uh.2025.51725.3562FAمحسنرفعتدانشیار و عضو هیأت علمی گروه علوم قرآن و حدیث دانشگاه حضرت معصومه سلام الله علیها، قم، ایران0000-0002-2628-7957Journal Article20250106مقتلالحسین(ع)خوارزمی در زمره مقاتل تاریخی ـ روایی قرن پنجم و ششم هجریاست که بهدلیل مذهب نویسنده، محتوای روایات عاشورایی و تأثیر بر کتب روایی دوران پس از خود قابل توجهاست. بخشی از گزارشی که خوارزمی از نهضت حسینی نمایانده، برخاسته از روایات مقاتل متقدّم است و بخشی دیگر جزء متفرّدات عاشورایی وی محسوب میشود.در تحلیل متفرّدات وی که مسئله اصلی تحقیق پیشروست گاه،آشفتگیهای متنی دیده میشود که باوقایع مسلّم تاریخی ناسازگار بوده، بهگونهای که اساس نقل دانشوران قرون بعدی بهشمار میآید. لذا مقتل وی مخاطب را درموطن تأمل و تردید میافکند و حتی در برخی موارد، شیعه را متأثر از اعتقاداتی خاص معرفی میکند. این مقاله که با روش کتابخانهای ورویکردی تحلیلی ـ انتقادی سامان یافته، میکوشد تابا توجه بهمقایسه با گزارشهای منابع روایی ـ تاریخی بهبرخی از متفرّدات عاشورایی آن بپردازد و نیز مطالب تاریخی وروایی آن راـ که عمدهترین مباحث مورد تردید و دقت در این مقتلاستـ ارزیابی کند.ذکر فضیلت بی حد و حصر برای عاشورا، رخداد ولادت حضرت زهرا (س) و حسنین (ع) در عاشورا، تقویر سر امام حسین(ع)، گریختن دو پسر جعفر طیار از اردوگاه ابن زیاد، اصابت تیر سه شعبه به قلب امام از جمله متفردات عاشورایی خوارزمی است که محل تأمل و دقت است.مقتلالحسین(ع)خوارزمی در زمره مقاتل تاریخی ـ روایی قرن پنجم و ششم هجریاست که بهدلیل مذهب نویسنده، محتوای روایات عاشورایی و تأثیر بر کتب روایی دوران پس از خود قابل توجهاست. بخشی از گزارشی که خوارزمی از نهضت حسینی نمایانده، برخاسته از روایات مقاتل متقدّم است و بخشی دیگر جزء متفرّدات عاشورایی وی محسوب میشود.در تحلیل متفرّدات وی که مسئله اصلی تحقیق پیشروست گاه،آشفتگیهای متنی دیده میشود که باوقایع مسلّم تاریخی ناسازگار بوده، بهگونهای که اساس نقل دانشوران قرون بعدی بهشمار میآید. لذا مقتل وی مخاطب را درموطن تأمل و تردید میافکند و حتی در برخی موارد، شیعه را متأثر از اعتقاداتی خاص معرفی میکند. این مقاله که با روش کتابخانهای ورویکردی تحلیلی ـ انتقادی سامان یافته، میکوشد تابا توجه بهمقایسه با گزارشهای منابع روایی ـ تاریخی بهبرخی از متفرّدات عاشورایی آن بپردازد و نیز مطالب تاریخی وروایی آن راـ که عمدهترین مباحث مورد تردید و دقت در این مقتلاستـ ارزیابی کند.ذکر فضیلت بی حد و حصر برای عاشورا، رخداد ولادت حضرت زهرا (س) و حسنین (ع) در عاشورا، تقویر سر امام حسین(ع)، گریختن دو پسر جعفر طیار از اردوگاه ابن زیاد، اصابت تیر سه شعبه به قلب امام از جمله متفردات عاشورایی خوارزمی است که محل تأمل و دقت است.https://hadith.riqh.ac.ir/article_13828_6c0701d24e3594d1d7a2bba76a1fa312.pdfدانشگاه قرآن و حدیث
University of Quran and Hadithفصلنامه علمی علوم حدیث
Ulum-i Hadth1561009830320250923Two Challenges in the Process of Reconstructing Hadith Texts; A Case Study of the Reconstruction of the Book "Al-Ghaybah" Authored by Ibn Sama'ah (263 AH)دو معضل در فرایند بازسازی متون حدیثی؛ نمونه پژوهیِ بازسازی کتاب الغیبة نگاشته ابن سماعه (263 ق)1061261379210.22034/uh.2025.51782.3572FAمحمد علیموحدیاستادیار گروه شیعه شناسی دانشگاه ادیان و مذاهب0009-0008-1107-8619Journal Article20250124The reconstruction of lost Shiite hadith texts, though guided by a systematic framework, often leads to the recovery of the content of a missing hadith work. However, even after meticulously implementing all stages of reconstruction, ambiguities regarding the author's role (as an original author or a transmitter) or ambiguities in the work’s title may leave the sifting process of the intended lost work incomplete and ambiguous. These two challenges, termed "ambiguity in determining the author" and "ambiguity in determining the work," simultaneously manifest in the process of reconstructing the book Al-Ghaybah (The Occultation) by Ibn Samaʿah, a prominent third-generation Waqifiyya sect scholar. This occurs despite the fact that the initial conditions for reconstructing his writings on the occultation appear fully attainable.<br /><br />Firstly, the chains of transmission (asanid) traced back to him on the topic of Mahdism are recorded in the most important early occultation texts with consistent chains (sanad) and significant frequency. Secondly, in some cases, the transmission paths (ṭuruq) leading to him align with those mentioned for his written works in the al-fihristayn. Although the aforementioned challenges leave much of the reconstruction of this work incomplete, a careful examination of Ibn Samaʿah’s surviving chains of transmission yields valuable insightsبازسازی کتب مفقود حدیثی شیعه، اگرچه با اتخاذ الگویی نظاممند، در اغلب موارد به محتوای یک اثر حدیثیِ مفقود منجر میشود، اما گاه به رغم پیادهسازی همه مراحل بازسازی، ممکن است ابهام در نقش تألیفی یا انتقالی مؤلِّف، یا ابهام در عنوان تألیف، تنقیب به اثر مفقودِ مدّنظر را ناتمام یا مجمل بگذارد. این دو معضل که از آنها با عنوانِ «اجمال در تعیین مؤلِّف» و «اجمال در تعیین مؤلًّف» یاد میشود، به طور همزمان در فرایندِ بازسازیِ کتاب الغیبة ابن سماعه، محدث مشهور نسل سوم واقفه، بروز مینماید. این امر در حالی است که ابتدائاً شرایطِ بازسازی غیبتنگاری او تماماً فراهم به نظر میرسد. زیرا اولاً أسانیدِ منتهی به او در باب مهدویت، با سلسله إسناد یکسان، و با بسامد قابل اعتنایی در مهمترین کتب غیبت متقدم ثبت شده و ثانیاً در برخی موارد، طرق منتهی به او، با طریق یاد شده برای مکتوبات وی در فهرستین، یکسان است. اگر چه دو معضل یادشده، بخش عمدهای از بازسازی اثر مذکور را ناتمام میگذارد، اما با این همه، دقت در أسانید برجای مانده از ابن سماعه، فواید حدیثی و کلامی قابل اعتنایی را دربردارد.https://hadith.riqh.ac.ir/article_13792_cb07c5ef8cbc5620df78a5fc17b36906.pdfدانشگاه قرآن و حدیث
University of Quran and Hadithفصلنامه علمی علوم حدیث
Ulum-i Hadth1561009830320250923Textual Criticism and Recitation Correction of Selected Passages from the Supplication of Sha'baniyyah Based on the Narration in Mafatih al-Jinanتصحیح انتقادی و اصلاح خوانش فرازهایی از مناجات شعبانیه با محوریت نقل مفاتیح الجنان1271501383110.22034/uh.2025.51793.3573FAمحمددهقانی فیروزآبادیطلبه سطح سه حوزه علمیه قم0009-0002-5576-1598Journal Article20250129The Supplication of Sha‘baniyyah is one of the most meaningful Shiite prayers, which has been critically edited and reported to the best extent possible by Master Narrator Qomi in Mafatih al-Jinan. However, his rendition has not remained free from errors in the text and vocalization of certain words, necessitating further correction and revision of the word readings. This article, employing a descriptive-analytical method and based on library sources, identifies several instances of such textual issues and, by applying techniques of textual criticism—including examination and validation of primary and ancient sources, comparison of passages from Supplication of Sha‘baniyyah with similar prayers, and consideration of various literary and historical evidence within the framework of analogical correction rules—successfully amends ten cases of these errors. By addressing textual and diacritical inaccuracies, this study provides a practical and clear strategy for revisiting the existing translations of these passages, as well as other parts of this supplication and even other prayers, which could be utilized in future research.مناجات شعبانیه از مهمترین ادعیه شیعه است که محدث قمی در مفاتیح الجنان آن را تا حد امکان تصحیح و گزارش کرده است. اما گزارش وی از برخی خطاها در متن و ضبط حرکات برخی از کلمات مصون نمانده و نیازمند تصحیح مجدد و اصلاح خوانش کلمات است. پژوهش حاضر با روش تحلیلی-توصیفی و بر پایه منابع کتابخانه ای، چند نمونه از این فرازها را که شواهد اطمینانبخشی برای اصلاح آنها وجود دارد، شناسایی کرده است. این مقاله با کاربست فنون تصحیح انتقادی، از جمله بررسی و اعتبارسنجی مصادر کهن، مقایسه با ادعیه مشابه و توجه به قرائن ادبی و تاریخی مختلف در چارچوب ضوابط تصحیح قیاسی، موفق به اصلاح ده مورد از این تصحیفات و خطاهای خوانشی شده است. با اصلاح این موارد، راهبرد روشنی برای بازنگری ترجمههای موجود این فرازها، فرازهای دیگر این مناجات و سایر ادعیه ترسیم شده و میتواند در پژوهشهای آتی مورد استفاده قرار گیرد.https://hadith.riqh.ac.ir/article_13831_b0008f4b9baa9a3143e387cdc7022b35.pdfدانشگاه قرآن و حدیث
University of Quran and Hadithفصلنامه علمی علوم حدیث
Ulum-i Hadth1561009830320250923The major strategy of concealment in Imamiyyah hadith and the issue of violating the principles of linguistic cooperationکلان راهبرد کتمان در حدیث امامیه و مسئله نقض اصول همکاری زبانی151731382710.22034/uh.2025.51843.3580FAصفیه ساداتآقاییدانشگاه قرآن و حدیث0009-0005-3182-7478احمدکریمیدانشیار گروه کلام، دانشکده علوم و معارف اسلامی، دانشگاه قرآن و حیث0000-0002-5525-2024Journal Article20250218strategies of concealment such as taqiyya (dissimulation), tawriya (equivocation), and non-divulgence In Imamiya Hadith appears, at first glance, to conflict with the cooperative principle proposed by Grice. This article, employing a descriptive-analytical method, seeks to elucidate the concealment strategies within Imami Hadith and ascertain their relationship with Grice's cooperative principle. The research findings indicate that the Imams' specific style of expression in difficult situations, relying on concealment strategies, is actually aligned with the cooperative principle. By considering the audience, raising awareness of other principles—such as opposition to common views (takhalluf 'an al-'ammah), a holistic perspective on religious knowledge, and contextual cues—and employing semantic tension, this style guides the audience towards deeper discursive layers of the speech. Consequently, the apparent violation of Gricean maxims does not lead to communication breakdown but rather generates new implicatures. Considering the social function of language, this serves as a mechanism for the survival of the Shi'i community. Understood this way, the utterance retains its communicative function, but meaning must be sought in intentions, purposes, and social functions.راهبردهای کتمان؛ چون تقیه، توریه و عدم اذاعه در حدیث امامیه در نگاه اولیه با اصول همکاری زبانی که اولین بار گرایس مطرح کرد متعارض به نظر میآید. این مقاله به روش توصیفی- تحلیلی تلاش کرده تا با تبیین راهبردهای کتمان درحدیث امامیه، به نسبت آنها با اصول همکاری زبانی گرایس برسد. یافتههای پژوهش نشان داد که سبک بیان خاص امامان در شرایط سخت، با تکیه بر راهبردهای کتمان در جهت اصول همکاری زبانی میباشد و با مخاطب سنجی و آگاهی بخشی به برخی اصول دیگر چون تخالف با عامه، کلی نگری معرفت دینی و قرائن کلامی، و با استفاده از تنش معنایی، مخاطب را به لایههای گفتمانی و عمیقتری از کلام هدایت کرده است؛ در نتیجه نقض ظاهری اصول گرایس، به شکست ارتباط، منجر نشده بلکه معانی تلویحی جدیدی ایجاد میکند که با عطف نظر به کارکرد اجتماعی زبان به مثابه مکانیسمی برای بقای جامعه شیعی عمل میکند. در این صورت، گزاره کارکرد معنای خود را همچنان حفظ کرده اما لازم است معنا در نیات، مقاصد و کارکردهای اجتماعی جستجو شود.https://hadith.riqh.ac.ir/article_13827_b0eabb207af650723c28820eba40a4ae.pdf