دانشگاه قرآن و حدیث
University of Quran and Hadithفصلنامه علمی علوم حدیث
Ulum-i Hadth1561009831320260923Foundations and Methods of Validation in the Teachings of Ayatollah Seyyed Mojtaba Khamenei: Based on Lecture Notes from the *Kharij* Course on the Purity or Impurity of Wineمبانی و روش‌های اعتبارسنجی آیت الله سید مجتبی خامنه‌ای؛ بر پایه تقریرات درس خارج طهارت یا نجاست خمر3291405310.22034/uh.2026.52677.3711FAسید محمدحسینمیرشاه ولایتیعلوم حدیث تطبیقی، مجتمع قرآن و حدیث، دانشگاه المصطفی ص، ایران، قم0009-0005-4571-9208مجتبیپورموسیدانشجوی دکتری علوم قرآن و حدیث دانشگاه قم0000-0001-9046-6821Journal Article20260730Hadith validation is a fundamental issue in jurisprudential inference and in understanding the Imamiyyah narrative heritage. This study explains the principles and methods of hadith validation in the thought of Ayatollah Seyyed Mujtaba Hosseini Khamenei. It asks what criteria he relies on when evaluating a narration and how he assesses the relation between the reporting source, narrators, and the hadith text. Data were collected through careful study of the versions of his lessons on the purity of alcohol and analyzed through a descriptive-analytical approach. The findings indicate that the central foundation of this system is the rational reliability of transmission: a hadith’s validity is not determined merely by chain continuity and individual narrator trustworthiness, but by a set of evidences that build or undermine reliability. Within this framework, Rijal, List (Fihrist), and Mashaykh approaches are integrated, and the book’s reputation, source originality, the author’s position, companions’ reception, and compositional structure are the most important indicators of reliability. Conversely, narrator singularity, narrator ignorance, corruption of religion, Rijal weakening, and mismatch between content and the book’s title weaken reliability. The study concludes that, for Ayatollah Khamenei, hadith reliability results from a comprehensive, rational evaluation of the evidences.اعتبارسنجی حدیث از مسائل بنیادین در استنباط فقهی و فهم میراث روایی امامیه است. پژوهش حاضر با هدف تبیین مبانی و روش‌های اعتبارسنجی احادیث در اندیشه آیت‌الله سید مجتبی حسینی خامنه‌ای سامان یافته است. مسئله اصلی آن است که ایشان در ارزیابی روایت، بر چه معیارهایی تکیه می‌کند و نسبت میان منبع گزارش‌گر، راویان و متون حدیثی را چگونه می‌سنجد. داده‌های پژوهش از طریق مطالعه دقیق تقریرات درس خارج طهارت خمر گردآوری شده و تحلیل آنها با روش توصیفی ـ تحلیلی انجام گرفته است. یافته‌ها نشان می‌دهد مبنای محوری در این دستگاه فکری، وثوق عقلایی به صدور است؛ بدین معنا که اعتبار حدیث نه بر پایه اتصال سند و وثاقت یکایک راویان، بلکه بر اساس مجموعه‌ای از قرائن وثوق‌زا و وثوق‌زدا ارزیابی میشود. در این چارچوب، منهج رجالی، فهرستی و مشایخی به‌صورت تلفیقی به کار می‌رود و شهرت کتاب، اصالت منبع، جایگاه مؤلف، تلقی اصحاب و ساختار تألیف از مهم‌ترین قرائن اعتبار به شمار می‌آیند. در مقابل، تفرد، جهالت راوی، فساد مذهب، تضعیف رجالی و ناسازگاری مضمون با عنوان کتاب از عوامل تضعیف‌کننده وثوق‌اند. برآیند پژوهش آن است که در اندیشه آیت‌الله خامنه‌ای، اعتبار حدیث حاصل ارزیابی مجموعی و عقلایی شواهد است.https://hadith.riqh.ac.ir/article_14053_c7d69bd9d8044f3aeec596ff1f988c62.pdfدانشگاه قرآن و حدیث
University of Quran and Hadithفصلنامه علمی علوم حدیث
Ulum-i Hadth1561009831320260923Typology of Narrations Explaining Hadithگونه‌شناسی روایات شرح‌الحدیثی30561399410.22034/uh.2026.52396.3666FAپریساآدینه سطریدانشجوی دکتری مدرسی قرآن و حدیث دانشگاه قرآن و حدیث، تهران، ایران.پورانمیرزائیدانشیار گروه حدیث دانشکده علوم و معارف حدیث دانشگاه قرآن و حدیث0000-0001-9928-7598حبیب اللهحیدری فرددانشجوی کارشناسی ارشد قرآن و حدیث، دانشگاه قرآن و حدیث، تهران، ایران.Journal Article20260129The central issue in Hadith studies is that a significant portion of ambiguities, variant readings, and misinterpretations of Hadith texts stem from neglecting narrations that themselves serve as tools for clarifying and explaining other narrations. This area—best termed "explaining narrations through other narrations" or "intra-Hadith clarification"—despite its crucial role in discerning the intentions of the Imams (peace be upon them), has hitherto lacked independent, systematic, and typological study. The absence of this foundational research has left the structure and function of this category of narrations unclear, opening the way to misunderstandings in analyzing silent Hadith texts. The present study, using a library-based method and descriptive-correlational analysis, systematically examines the issue and demonstrates that the Ahl al-Bayt's (peace be upon them) narrations often have the capacity to elucidate parts of the same Hadith or of other narrations. Accordingly, two principal categories of Hadith-explaining narrations can be distinguished: first, narrations that clarify vocabulary (single words) or concepts of themselves or of other narrations; and second, narrations that explain the overall meaning (phrases) of their own content or of other narrative propositions. Data analysis reveals that these two categories are identifiable by at least eleven characteristics: four types of direct clarification,بخشی از ابهام‌ها و برداشت‌های ناصواب از احادیث، ناشی از بی‌توجهی به روایاتی است که خود، شارحِ اخبارند. این حوزه که میتوان آن را «شرح الأخبار بالأخبار» نامید، با وجود نقش تعیین‌کننده‌اش در فهم مراد معصومان(ع)، تاکنون فاقد مطالعه‌ای مستقل، سامان‌مند و گونه‌شناسانه بوده است. فقدان این پژوهشِ بنیادی، موجب شده ساختار و کارکرد این دسته روایات ناشناخته ماند. پژوهش حاضر با روش کتابخانه‌ای و تحلیل توصیفی، نشان می‌دهد، احادیث اهل‌بیت(ع) در موارد بسیاری ظرفیت تبیین اجزای دیگر همان حدیث یا سایر روایات را دارند. بر این اساس، دو دسته کلان از روایاتِ شارح قابل تشخیص‌اند: نخست، روایاتی که به ایضاح واژگانی (مفردات) خود، یا اخبار دیگر می‌پردازند؛ و دوم، روایاتی که به تبیین محتوای (عبارات) خود، یا دیگر احادیث پرداخته‌اند. تحلیل داده‌ها نشان می‌دهد که این دو دسته حداقل با یازده شاخصه قابل بازشناسی‌اند؛ چهار گونه ایضاح مستقیم، چهار گونه ایضاح بدل، و سه گونه تبیین باورهای رایج حدیثی در جامعه. از آنجا که این شاخصه‌ها بر دلالت تطابقی استوارند، از اختلاف‌پذیری‌های تفسیری مصون‌اند. یافته‌ها بیانگر آن است که گونه‌شناسی نظام‌مند این روایات، نه‌تنها فهم دقیق‌تر معارف حدیثی را ممکن می‌سازد، بلکه در کاهش و رفع ابهام‌های تاریخی ـ اعتقادی و فراهم‌سازی بستری روشن برای تحلیل‌های میان‌رشته‌ای نقش‌آفرین باشد.https://hadith.riqh.ac.ir/article_13994_c12c10aa743be661a47a207dfebc6d54.pdfدانشگاه قرآن و حدیث
University of Quran and Hadithفصلنامه علمی علوم حدیث
Ulum-i Hadth1561009831320260923Analyzing the narrations of the knowledge of the Ahl al-Bayt regarding "what was and what will be" and criticizing their exaggerated notionsواکاوی روایات علم اهل بیت به «ما کان و ما یکون» و نقد انگاره غلو آمیز بودن آنها56721398410.22034/uh.2026.52276.3650FAداوودافقیاستادیار دانشگاه شهید مدنی آذربایجانJournal Article20251119abstract<br /><br />There are narrations in Shiite hadith sources, including "Kafi" and "Basair al-Darajat", in which the Ahl al-Bayt (peace be upon them) have spoken of their knowledge of "what was and what will be" or "what has passed and what will remain until the Day of Judgment". The appearance of the phrases indicates the breadth and depth of this knowledge. In most narrations, the phrase "We were and We are" is accompanied by phrases such as "knowledge of the heavens and the earth" and "knowledge of heaven and hell." It seems that the Imams (peace be upon them) were trying to express the vast scope and scope of their knowledge, and by putting these phrases together, they wanted to emphasize their scientific grasp of the truths of the world. Some view these narrations with doubt and denial and consider them the result of the efforts of the Ghalians. Fararow's research has analyzed these narrations from a proven and affirmative perspective and, by examining the opposing evidence, has rejected the idea that they are exaggerated.چکیده<br /><br />روایاتی در منابع حدیثی شیعه از جمله «کافی» و «بصائرالدرجات» نقل شده که در آنها اهل بیت(علیهم السلام) بر آگاهی خود از «ما کان و ما یکون» و یا «ما مضی و ما بقی الی یوم القیامة» خبر داده‌اند. ظاهر عبارات نشان از گستردگی و وسعت این آگاهی دارد. در اغلب روایات، عبارت «ما کان و ما یکون» در کنار عباراتی چون «آگاهی از آسمان‌ها و زمین» و «علم به بهشت و دوزخ» همراه شده است و به نظر می‌رسد ائمه(علیهم السلام) درصدد بیان گستره و محدوده وسیعی از آگاهی برای خود بوده‌اند و با کنار هم قرار دادن این عبارات می‌خواستند، احاطه علمی خود بر حقایق عالم را گوشزد کنند.برخی به این روایات به دیده تردید و انکار نگاه و آنها را حاصل تلاش غالیان قلمداد می‌کنند. پژوهه فرارو به واکاوی این روایات به لحاظ ثبوتی و اثباتی پرداخته و با بررسی دلایل معارض ، انگاره غلوآمیز بودن آنها را رد نموده است.https://hadith.riqh.ac.ir/article_13984_a603b079a6963258b47a98e5c1267045.pdfدانشگاه قرآن و حدیث
University of Quran and Hadithفصلنامه علمی علوم حدیث
Ulum-i Hadth1561009831320260923Ammar Sabati's lack of discipline based on comparative and content analysis"«ضابطیت عمار ساباطی بر پایه بررسی تطبیقی و محتوایی»73951395010.22034/uh.2025.52014.3613FAسعیدمهرابیحوزه علمیه قممهدیغلامعلیدانشیار دانشگاه قرآن و حدیثJournal Article20250514Ammar ibn Musa Sabati is one of the most prolific narrators in the Imami Shia narration sources. He has played a role in shaping the Shia hadith heritage by reporting 228narrations from the infallible Imams (peace be upon them). A detailed study of the narrations narrated by him shows that 211of these narrations are classified as jurisprudential narrations. However, a content analysis of this group of narrations indicates that about one-third of them (70 narrations) face content problems in terms of jurisprudential content. There is no consensus among the early scholars of Rijal regarding the reliability of Ammar Sabati. From the perspective of Rijal scholars, the basic criterion for determining the reliability of a narrator is the correspondence of the content of his narrations with the authentic and accepted narrations. Based on this criterion, establishing Ammar Sabati's reliability faces serious challenges. The present study conducts a comparative study of Ammar Sabati's narrations with authentic narrations in various chapters of jurisprudence. The purpose of this study is to more accurately assess the extent to which his narrations conform to accepted standards and, ultimately, to provide a documented judgment regarding his authority.عمار بن موسی ساباطی، از جمله راویان پرکار در منابع روایی شیعه امامیه است. وی با گزارش 228روایت از ائمه معصومین(علیهم‌السلام)، در شکل‌گیری میراث حدیثی شیعه نقش ایفا نموده است. بررسی تفصیلی روایات منقول از وی نشان می‌دهد که 211مورد از این روایات، در زمره روایات فقهی قرار می‌گیرند. با این حال، تحلیل محتوایی این دسته از روایات، حاکی از آن است که حدود یک سوم آنها (70 روایت) به لحاظ محتوای فقهی، با اشکالات محتوایی مواجه است. در خصوص وثاقت عمار ساباطی، اتفاق نظر واحدی در میان علمای رجال متقدم وجود ندارد. از منظر علمای رجال، ملاک اساسی در تعیین ضابطیت یک راوی، تطابق محتوای روایات او با روایات صحیح و پذیرفته‌شده است. بر اساس این معیار، احراز ضابطیت عمار ساباطی با چالش‌هایی جدی روبرو است. پژوهش حاضر، به بررسی تطبیقی روایات عمار ساباطی با روایات صحیح در ابواب مختلف فقهی می‌پردازد. هدف از این بررسی، ارزیابی دقیق‌تر میزان انطباق روایات وی با معیارهای پذیرفته‌شده و در نهایت، ارائه قضاوتی مستند در خصوص ضابطیت وی است. نتایج حاصل نشان می‌دهد که به دلیل وجود اشکالات متعدد ناشی از فقدان ضبط کافی در روایات عمار بن موسی ساباطی، اعتماد به این روایات با احتیاط فراوان همراه است.https://hadith.riqh.ac.ir/article_13950_fed527285530844859613a4131ccfa4a.pdfدانشگاه قرآن و حدیث
University of Quran and Hadithفصلنامه علمی علوم حدیث
Ulum-i Hadth1561009831320260923A study of scholars' opinions on Sheikh Saduq's rationalismمیزان تأثیرپذیری دانشیان از آرای شیخ صدوق(ره)961151400310.22034/uh.2026.52134.3633FAسیده فرنازاتحاددانش آموخته دکتری علوم قرآن و حدیث دانشگاه مازندران (نویسنده مسئول)0000-0002-9219-0870سید محسنموسویدانشیار دانشگاه مازندران دانشکده الهیات و معارف اسلامی0000-0002-2831-8796محموددیانیاستادیار گروه فلسفه دانشکده الهیات دانشگاه مازندرانJournal Article20250811mong the important and noteworthy topics about Sheikh Saduq (may Allah have mercy on him) is the study of his rationalism. Determining Sheikh Saduq's rationalism and the opinions of other theologians, thinkers, and experts about his rationalism are very key topics that, once this position is clarified, will be very helpful in understanding and comprehending Sheikh Saduq's works and thoughts. Sheikh Saduq is one of the great Shiite hadith-theological scholars of the fourth century whose works and thoughts have always been discussed and criticized in specialized topics. What is more evident than any other topic in the criticism of Sheikh Saduq is his rationalism, which sometimes leads this personality to the point of being pushed to the point of being absurd and calling him devoid of the tools of rationalism in his thoughts. The present study will discuss and then examine the thoughts of other thinkers and intellectuals, especially those who were contemporaries and close to Sheikh Saduq. In this way, the attitude of other scholars towards Sheikh Saduq's rationalism is determined, and by comparing what is obtained from Sheikh Saduq's own works and thoughts, a final conclusion can be presented through a comparative study regarding the rationalism of thisاز جمله مباحث مهم و مورد توجه دربارۀ شیخ صدوق(ره)، بررسی شیوۀ عقلگرایی او است. مشخص شدن شیوۀ عقلگرایی شیخ صدوق و آرای دیگر متکلمان، اندیشمندان و صاحبنظران دربارۀ شیوۀ عقلگرایی وی از مباحث بسیار کلیدی است که با مشخص شدن این موضع در درک و فهم آثار و اندیشههای شیخ صدوق بسیار راهگشا خواهد بود.<br /><br /><br /><br />شیخ صدوق یکی از بزرگان حدیثی-کلامی شیعه در قرن چهارم است که آثار و اندیشههایش همواره در موضوعات تخصصی مطرح و نقد شده است. آنچه بیش از هر موضوعی در نقد شیخ صدوق مشهود است نحوه عقلگرایی وی است که گاه منجر میش ود این شخصیت را تا حد حشویه حتی سوق دهند و وی را بیبهره از ابزار عقلگرایی در اندیشههایش بنامند.<br /><br /><br /><br />پژوهش حاضر اندیشۀ دیگر متفکران و اندیشمندان به خصوص آنان که همعصر و نزدیک به شیخ صدوق بودند را مطرح و سپس مورد بررسی قرار خواهد داد. در این مسیر نحوۀ نگرش دیگر دانشیان دربارۀ نحوۀ عقلگرایی شیخ صدوق مشخص میگردد و با مقایسۀ آنچه که از آثار و اندیشههای خود شیخ صدوق حاصل میشود با بررسی تطبیقی میتوان نتیجهای نهایی دربارۀ نحوۀ عقلگرایی این اندیشمند شیعی ارایه کرد و به نوعی پاسخی برای نقدهای موجود به شیخ صدوق باشد.https://hadith.riqh.ac.ir/article_14003_47aae3742e3afb19deb01accdac43c9a.pdfدانشگاه قرآن و حدیث
University of Quran and Hadithفصلنامه علمی علوم حدیث
Ulum-i Hadth1561009831320260923Location of Al-Aqsa Mosque: Imamiyyah Hadith Heritageجانمایی مسجد الاقصی در تراث حدیثی امامیه1161411405610.22034/uh.2026.52205.3642FAامیررضاتوکلیدانشجوی دکتری علوم قرآن و حدیث، دانشگاه فردوسی مشهد0009-0007-2604-9557مصطفیقناعتگردانشجو ی دکتری علوم و قرآن و حدیث ، استاد سطح سه حوزه علمیه0000-0002-2458-3592عباسمفیددانش آموخته سطح چهار حوزه علمیه، مسئول پژوهش گروه حدیث مرکز تخصصی حضرت ولیعصر0000-0001-6566-2521Journal Article20251006This article, by examining the Imamiyyah tradition, shows that the narrations related to Al-Aqsa Mosque fluctuate between two readings: heavenly and earthly. Documentary and source analysis indicate that the earthly readings have the upper hand in terms of reliability and rootedness in the solid Imamiyyah tradition. On the other hand, the narrations that deny the earthly nature of Al-Aqsa Mosque face challenges. Based on this assessment, the idea of some orientalists based on the absolute heavenly concept in Imamiyyah thought lacks introspective validity. Finally, relying on the nonlinear structure of the Prophet's Ascension, the authors call Al-Aqsa Mosque a midway station in the Prophet's journey; an understanding that is rooted in both Imamiyyah texts and Sunni tradition finds clear confirmation. This summary provides an opportunity for both groups of narrations - heavenly and earthly - to gain meaning and regain their place in a single system.<br /><br />ااین نوشتار، با بررسی میراث حدیثی امامیه، نشان می‌دهد که روایت‌های مرتبط با مسجدالاقصی، میان دو خوانش قرائت آسمانی و زمینی در نوسان‌اند. تحلیل اسنادی و منبع‌شناسی حاکی است که روایت‌های خوانش زمینی، از حیث وثاقت و ریشه‌مندی در سنت متقن امامیه، دست بالا را دارند. در سوی مقابل، روایاتی که زمینی‌بودن مسجدالاقصی را نفی می‌کنند، با چالش‌هایی مواجه هستند. برپایهیۀ این سنجش، انگاره‌یۀ برخی مستشرقان مبنی بر آسمانی‌پنداری مطلق در اندیشه‌یۀ امامیه، فاقدِ وجاهتِ درون‌روایی است. در پایان، نگارندگان با اتکا به ساختار غیرخطی معراج نبوی، مسجدالاقصی را ایستگاهی میانی در سیر اسراء نبوی می‌خوانند؛ برداشتی که هم در متون امامیه ریشه دارد و هم در سنت اهل‌سنت، تأییداتی روشن می‌یابد. این جمع‌بندی، امکانی فراهم می‌سازد تا هر دو دسته از روایات ـ آسمانی و زمینی ـ در منظومه‌ای واحد، معنا شوند و جایگاه خود را بازیابند.https://hadith.riqh.ac.ir/article_14056_0117d4b6cabec6c4461a276abac651e2.pdf