واکاوی نقش واژگان فارسی در شرح احادیث «مرآةالعقول» علامه مجلسی (ره)

نوع مقاله : علمی پژوهشی

نویسندگان

1 گروه تفسیر- دانشکده علوم و معارف قرآن - دانشگاه قرآن و حدیث

2 دانشگاه قرآن و حدیث

10.22034/uh.2025.51985.3607

چکیده

چکیده

علامه مجلسی در "مرآةالعقول" ، اهتمام ویژه‌ای به تبیین واژگان و اصطلاحات به‌کاررفته در روایات کافی دارد. وی در این راستا، گاه از ظرفیت‌های زبان فارسی در شرح واژگان حدیث بهره برده است. این بهره‌گیری نه‌تنها در قالب معادل‌یابی واژگان، بلکه در سطحی عمیق‌تر، به تبیین جامع‌تری از مفهوم حدیثی از طریق ریشه‌یابی ‌زبانی کلمات و معناشناسی واژگان معرّب منتهی شده است. این مقاله ضمن استخراج واژگان دخیل در شرح روایات این کتاب، در صدد طبقه‌بندی آنها بر اساس نوع استفاده علامه مجلسی از این واژه‌هاست. طبق بررسی صورت‌گرفته در مجلدات 26گانه مرآة‌العقول، 62 واژۀ معرّب و دخیل شناسایی شد که در برخی موارد علامه تنها معرّب بودن واژه را بیان کرده و در برخی موارد تصریح به فارسی بودن واژه نیز نموده است. همچنین در شرح برخی واژگان از معادل‌های فارسی بهره برده است. علامه مجلسی برای شرح این واژه‌ها به منابع لغوی همچون "القاموس‌ المحیط" فیروزآبادی، "صحاح اللغه" جوهری و "المعرّب من الکلام الاعجمی" جوالیقی و نیز برخی منابع غریب الحدیث مراجعه کرده است. در مجموع، می‌توان گفت که علامه مجلسی در "مرآة‌العقول" با بهره‌گیری از ظرفیت‌های زبان فارسی و استناد به منابع لغوی معتبر، نقشی بسزا در تسهیل فهم و تبیین مفاهیم روایی ایفا کرده است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


اختیارات بدیعی، علی بن حسین انصاری شیرازی، تصحیح: محمدتقی میر، تهران، شرکت دارویی پخش رازی، چاپ اول، 1371ش.
انوار التنزیل و أسرار التأویل، عبدالله بن عمر بیضاوی، تحقیق: محمد عبدالرحمن مرعشلی، بیروت، دار احیاء التراث العربی، چاپ اول، 1418ق.
بصائر الدرجات فی فضائل آل محمد، محمد بن الحسن الصفار، تصحیح و تعلیق: الحاج میرزا حسن کوچه‏باغی، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، چاپ اول، ۲۰۱۰م.
تاج العروس من جواهر القاموس، محمد مرتضی الزبیدی، بیروت، دارالفکر، چاپ اول، 1414ق.
تاریخ الرسل و الملوک، محمد بن جریر طبری، ترجمه: ابوالقاسم پاینده، تهران، بنیاد فرهنگ ایران، چاپ اول، ۱۳۵۲ش.
تاریخ مردم ایران، عبدالحسین زرین‏کوب، تهران، انتشارات امیرکبیر، چاپ اول، ۱۳۴۳ش.
تاریخ و فرهنگ ایران در دوران انتقال از عصر ساسانی به عصر اسلامی، محمد محمدی، تهران، چاپ اول، ۱۳۷۲ش.
تمدن ایران در دوره صفویه، جمشید نوروزی، تهران، مؤسسه فرهنگی مدرسه برهان، چاپ سوم، ۱۳۹۱ش.
جمهرة اللغه، محمد بن حسن ابن درید، بیروت، دارالعلم للملایین، چاپ اول، 1988م.
حیاه الحیوان الکبری، محمد بن موسی الدمیری، بیروت، دارالکتب العلمیة، چاپ اول، 1415ق.
الخصال، محمد بن علی بن بابویه (شیخ صدوق)، قم، انتشارات جامعه مدرسین حوزه علمیه، چاپ دوم، ۱۳۹۸ش.
دایرة‏المعارف بزرگ اسلامی (مدخل‏های ایران و عرب)، مؤسسه دائرة‏المعارف بزرگ اسلامی، تهران، مرکز دائرة‏المعارف بزرگ اسلامی، چاپ اول، ۱۳۶۷ش.
الدروس الشرعیة فی فقه الإمامیة، محمد بن مکی عاملی (شهید اول)، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، چاپ دوم، ۱۴۱۷ق.
الذریعة الی تصانیف الشیعه، آقابزرگ طهرانی، بیروت، دارالأضواء، چاپ سوم، ۱۴۳ق.
الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة، زین‏الدین بن علی عاملی (شهید ثانی)، محشّی: کلانتر، قم، کتابفروشی داوری، چاپ اول، ۱۴۱۰ق.
زبان‏های اصلی جهان (The World's Major Languages)، برنارد کامری، بی‏مترجم، آکسفورد، انتشارات دانشگاه آکسفورد، چاپ اول، ۱۹۹۰م.
شفاء الغلیل فیما فی کلام العرب من الدخیل، احمد بن محمد خفاجی، تصحیح: محمد بدرالدین نعسانی، قاهره، 1325ق.
الصحاح، تاج اللغة و صحاح العربیة، اسماعیل بن حماد الجوهری، تحقیق: احمد عبدالغفور عطار، بیروت، دارالعلم للمالیین، چاپ اول، 1410ق.
فرهنگ فارسی معین، محمد معین، تهران، انتشارات امیرکبیر، چاپ اول، ۱۳۵۰ش.
فرهنگ واژه‏های فارسی در زبان عربی، محمدعلی امام شوشتری، تهران، انجمن آثار ملی، چاپ اول، 1347ش.
فهرست کتب خطی کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد آستان قدس رضوی، محمد ولایی، محقق: محمدرضا رضاپور، مشهد، انتشارات آستان قدس رضوی، چاپ اول، ۱۳۷۰ش.
الفهرست، محمد بن اسحاق ابن‏ندیم، تصحیح: محمدرضا تجدد، تهران، انتشارات طهوری، چاپ اول، 1350ش.
القاموس المحیط، محمد بن یعقوب فیروزآبادی، بیروت، دارالکتب العلمیه، چاپ اول، بی‏تا.
القانون فی الطب، حسین بن عبدالله ابن‏سینا، بیروت، دار احیاء التراث العربی، 1426ق.
الکافی، محمد بن یعقوب کلینی، تهران، دارالکتب الاسلامیه، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.
کتاب العین، خلیل بن احمد فراهیدی، محقق: مهدی مخزومی و ابراهیم سامرائی، قم، نشر هجرت، چاپ دوم، ۱۴۱۰ق.
کتاب سیبویه، عمرو بن عثمان سیبویه، قاهره، مطبعه کبری امیریه، چاپ اول، ۱۳۱۷ق.
کتاب من لایحضره الفقیه، محمد بن علی بن بابویه (شیخ صدوق)، قم، انتشارات جامعه مدرسین حوزه علمیه، چاپ دوم، ۱۳۹۸ش.
لغت‏نامه دهخدا، علی‏اکبر دهخدا، جعفر شهیدی، محمد معین و گروهی از نویسندگان، تهران، نشر روزنه، ۱۵ جلد، ۱۳۷۳ش.
مجمع البحرین، فخرالدین بن محمد طریحی، تحقیق: احمد حسین اشکوری، تهران، مرتضوی، چاپ سوم، ۱۳۷۵ش.
المحکم و المحیط الأعظم، علی بن اسماعیل ابن سیده، تصحیح: عبدالحمید هنداوی، بیروت، دارالکتب العلمیة، منشورات محمدعلی بیضون، چاپ اول، 1421ق.
مرآة العقول فی شرح أخبار آل الرسول، محمدباقر بن محمدتقی مجلسی دوم (اصفهانی)، تحقیق: سیدهاشم رسولی، تهران، دارالکتب الاسلامیه، چاپ چهارم، 1404ق.
المزهر فی علوم اللغة و انواعها، عبدالرحمان بن ابی‏بکر سیوطی، بیروت، دارالفکر، چاپ اول، بی‏تا.
المصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر للرافعی، احمد بن محمد مقری فیومی، قم، دارالرضی، چاپ اول، بی‏تا.
المعاجم العربیة مع اعتناء خاصّ بمعجم العین للخلیل بن احمد، عبدالله الدرویش، قاهره، مکتبه الرساله، 1956م.
المعاجم اللغویة العربیة، احمد محمد معتوق، بیروت، دار النهضة العربیة، چاپ اول، ۲۰۰۸م.
معجم المعاجم، احمد الشرقاوی اقبال، بیروت، دار الغرب الاسلامی، چاپ دوم، 1993م.
المعجم المفصل فی المعرب و الدخیل، سعدی ضناوی، بیروت، دارالکتب العلمیه، چاپ اول، ۱۴۲۴ق.
المعرّب من الکلام الأعجمیّ علی حروف المعجم، موهوب بن احمد الجوالیقی، تصحیح: احمد محمد شاکر، قاهره، 1942م، چاپ افست تهران، 1966م.
المغرب فی ترتیب المعرب، ناصر بن عبدالسید مطرزی، محقق: محمود فاخوری و عبدالحمید مختار، حلب، مکتب اسامه بن زید، چاپ اول، ۱۳۹۹ق.
مقدمه الادب، ابوالقاسم محمود بن عمر زمخشری، تهران، مؤسسه مطالعات اسلامی دانشگاه تهران - دانشگاه مک‏گیل، چاپ اول، ۱۳۸۶ش.
مقدمه‏ای بر زبان‏شناسی، فرانسیس کاتامبا، ترجمه: علی‏محمد حق‏شناس، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، چاپ اول، ۱۳۷۴ش.
النهایة فی غریب الحدیث و الأثر، مبارک بن محمد ابن‏اثیر الجزری، قم، مؤسسه مطبوعاتی اسماعیلیان، چاپ اول، 1367ش.
واژه‏های فارسی عربی شده، سید ادی شیر، ترجمه: سید حمید طبیبیان، تهران، انتشارات امیرکبیر، چاپ سوم، 1395ش.
الوافی، محمدمحسن بن شاه‏مرتضی فیض کاشانی، اصفهان، کتابخانه امام امیرالمؤمنین۷، چاپ اول، ۱۴۰۶ق.