«راسخون فی العلم» به مثابه مداخله گفتمانی: تحلیل ساختار معنایی و کارکرد ارتباطی خطبه اشباح

نوع مقاله : علمی پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکترای علوم قرآن و حدیث، واحد اردبیل، دانشگاه آزاد اسلامی اردبیل، ایران

2 عضو هیات علمی، استادیار گروه علوم قرآن و حدیث، واحد اردبیل، دانشگاه آزاد اسلامی اردبیل، ایران

3 عضو هیأت علمی، استادیار گروه علوم قرآن و حدیث، واحد اردبیل، دانشگاه آزاد اسلامی اردبیل، ایران

10.22034/uh.2025.51602.3611

چکیده

چکیده

مفهوم «راسخان فی العلم» یکی از کلیدی‌ترین مفاهیم معرفت‌شناختی است. تعریف ارائه‌شده از این مفهوم در خطبه اشباح که اوج دانایی (رسوخ) را به «اعتراف به ناتوانی» پیوند می‌زند، یک چالش تفسیری عمیق ایجاد کرده است. مسئله اصلی این پژوهش، تحلیل راهبرد زبانی و ارتباطی است که در پس این تعریف به ظاهر پارادوکسیکال نهفته است. این تحقیق با رویکردی ترکیبی از «معناشناسی شبکه‌ای» برای تحلیل ساختار معنا و «معناشناسی بافت‌محور» برای تحلیل کارکرد ارتباطی انجام شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که در سطح ساختاری، یک بازآرایی بنیادین در شبکه مفهومی «علم» صورت گرفته و «رسوخ» به مثابه «ثبات در معرفتی که به شناخت مرزهای خود منجر می‌شود» بازتعریف شده است. در سطح کارکردی، این تعریف به مثابه یک «مداخله گفتمانی» عمل می‌کند که در پاسخ به یک پرسش خطاساخته، به عنوان ابزاری برای «تأدیب عقل» مخاطب به کار گرفته شده است. این مداخله، با راهبرد «وارون‌سازی ارزشی» (ستایش عجز)، چارچوب فکری مخاطب را از «طلب رؤیت» به درک «فضیلت تسلیم» آگاهانه منتقل می‌کند. نتیجه نهایی آن است که ایده امام علی (ع) در این خطبه، نه یک گزاره اعتقادی صرف، بلکه یک راهبرد تربیتی برای بنیان نهادن «خردِ دانستن مرزها» به عنوان عالی‌ترین فضیلت معرفت‌شناختی است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


قرآن کریم
أقرب الموارد فی فصح العربیة و الشوارد، سعید شرتونی، تهران، منظمة الاوقاف و الشؤون الخیریة، ۱۴۱۶ق.
البرهان فی تفسیر القرآن، سید هاشم حسینی بحرانی، تهران، بنیاد بعثت، بی‏تا.
بیان السعادة فی مقامات العبادة، سلطان محمد گنابادی، تهران، حقیقت، ۱۳۸۴ش.
پیام امام امیرالمؤمنین، ناصر مکارم شیرازی و همکاران، تهران، دار الکتب الاسلامیة، بی‏تا.
التبیان فی تفسیر القرآن، محمد بن حسن طوسی، بیروت، دار احیاء التراث العربی، بی‏تا.
تفسیر نمونه، ناصر مکارم شیرازی و همکاران، تهران، دار الکتب الاسلامیة، ۱۳۹۲ش.
جامع البیان عن تأویل آی القرآن، محمد بن جریر طبری، بیروت، دار الفکر، ۱۴۱۲ق.
دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، زیر نظر سید محمدکاظم موسوی بجنوردی، تهران، مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، ۱۳۸۵ش.
شرح نهج البلاغه ابن ابی‏الحدید، ترجمه: محمود مهدوی دامغانی، تهران، نشر نی، بی‏تا.
شرح نهج البلاغه بحرانی، میثم بن علی بحرانی، ترجمه: قربانعلی محمدی مقدم و علی اصغر نوایی، مشهد، بنیاد پژوهش‏های اسلامی آستان قدس رضوی، بی‏تا.
قاموس قرآن، علی اکبر قرشی، تهران، دار الکتب الإسلامیة، ۱۳۷۱ش.
الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل، محمود بن عمر زمخشری، بیروت، دار الکتاب العربی، ۱۴۰۷ق.
مجمع البحرین، فخرالدین طریحی، تهران، کتابفروشی مرتضوی، ۱۴۱۶ق.
المسترشد فی الامامة، محمد بن جریر طبری آملی کبیر، قم، کوشانپور، بی‏تا.
مفردات الفاظ القرآن، حسین بن محمد راغب اصفهانی، بیروت، دار القلم، ۱۴۱۲ق.
منهاج البراعه فی شرح نهج البلاغه، حبیب‏الله خویی، تهران، مکتبة الاسلامیة، بی‏تا.
المیزان فی تفسیر القرآن، سید محمدحسین طباطبایی، قم، دفتر انتشارات اسلامی جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ۱۴۱۷ق.
‏«بررسی تحلیلی - مصداقی راسخان در علم و تعارضات فراروی»، رضیه فرهانیان و حامد پوررستمی، فصلنامه علمیپژوهشی پژوهش‏های نهج البلاغه، سال ۱۷، شماره ۵۹، ۱۳۹۷.
«راسخان علم در نهج البلاغه و ارتباط آن با قرآن»، ابراهیم اقبال، فصلنامه تخصصی مطالعات قرآن و حدیث سفینه، سال ۲۱، شماره ۸۴، ۱۴۰۳.
«مفسّران قرآن و فهم روشمندانه از متن»، فاطمه معماری داود و خامدا، سراج منیر، سال ۵، شماره ۱۶، ۱۳۹۳.
«نقش پیش‏فرض‏ها و پیش‏فهم‏ها در تفسیر قرآن کریم از منظر آیة ‏الله جوادی آملی»، محمدرضا حاجی اسماعیلی، پیمان کمالوند و سجاد رحیمی، مطالعات قرآن و حدیث، سال ۶، شماره ۲، ۱۳۹۲.
Semantics, John I. Saeed, Wiley-Blackwell, 3rd edition, 2009.
Introducing Semantics, Nick Riemer, Cambridge University Press, 2010.
An Introduction to English Semantics and Pragmatics, Patrick Griffiths and Chris Cummins, Edinburgh University Press, 3rd edition, 2023.
Introducing English Semantics, Charles W. Kreidler, Routledge, 1998.
Ethico-Religious Concepts in the Qur'an, Toshihiko Izutsu, Yogyakarta, Tiara Wacana Yogya, 2003.
Constructions in the Parallel Architecture, Ray Jackendoff, in The Oxford Handbook of Construction Grammar, Oxford University Press, 2013.
Knowledge Representation, Tibor Vámos, in The Handbook of Applied Expert Systems, CRC Press, 2019.
Pragmatic Enrichment and Saturation, Completion and Expansion, Ilse Depraetere and Raphael Salkie, in Semantics and Pragmatics: Drawing a Line, Springer, 2017.
Modal Meaning and Lexically-Regulated Saturation, Ilse Depraetere, Journal of Pragmatics, vol. 71, 2014.
The Explicit/Implicit Distinction in Pragmatics and the Limits of Explicit Communication, Robyn Carston, International Review of Pragmatics, vol. 1, 2009.
Emotion Control in the Qur'an: Study of Toshihiko Izutsu's Semantic Approach to Kaẓim Verses, Hardivizon and Mufidah, Jurnal At-Tibyan, vol. 6, no. 2, 2021.
Encyclopedia Entries:
Semantics - Pragmatics Boundary, A. Bezuidenhout, in Concise Encyclopedia of Semantics, Elsevier, 2009.