اعتبارسنجی حدیثی اندیشه ظل‌اللهی سلطان

نوع مقاله : علمی پژوهشی

نویسندگان

1 دانشگاه علوم اسلامی رضوی

2 مدرس خارج اصول حوزه علمیه خراسان. استاد گروه علوم قرآن و حدیث دانشگاه علوم اسلامی رضوی

10.22034/uh.2025.52030.3616

چکیده

اندیشه ظل‌اللهی سلاطین تا سده‌های اخیر حیات داشته و اخبار ظل‌الله بودن سلطان مبنای مشروعیت‌بخشی به این باور قرار گرفته است. هدف نوشتار حاضر واکاوی این اخبار برای پاسخ به این پرسش است که اعتبار این گزارش‌ها چگونه می‌باشد؟ بدین‌ منظور اخبار مذکور با روش توصیفی- تحلیلی به لحاظ مضمون، سند، تاریخ پیدایش و مقبولیت بررسی شده‌اند. یافته‌ها نشان می‌دهد نقل‌های امامیه غالباً ظل‌اللهی را به سلطان عادل نسبت داده یا در پی تحدید زمانی آن تا ظهور حضرت مهدی (عج) بوده‌اند. سند این منقولات ضعیف است و کهن‌ترین منبع یافت‌ شده حاوی این گزارش‌ها متعلق به قرن سوم (ه.ق) است. شواهدِ موجود مؤید پذیرش اندیشه ظل‌اللهی توسط علمای متقدم برای سلاطینِ غیرمأذون از جانب امام نیست؛ اما عملکرد برخی از عالمان متأخر در مواردی نشان از پذیرش این اندیشه دارد. گرچه این مقبولیت به چالش کشیده شده و در مجموع می‌توان گفت این اخبار از ابعاد بررسی شده مخدوش‌اند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


قرآن کریم.
إرشاد القلوب إلی الصواب، حسن بن محمد دیلمی، قم، الشریف الرضی، 1412ق.
إعتقادات الإمامیة، محمد بن علی ابن بابویه، مترجم: محمدعلی حسنی، تهران، اسلامیه، 1371ش.
الأمالی، محمد بن حسن طوسی، قم، دار الثقافة، 1414ق.
الأموال، حمید بن مخلد ابن زنجویه، بیروت، مرکز الملک فیصل للبحوث و الدراسات الإسلامیة، چاپ دوم، 1428ق.
بحار الأنوار، محمدباقر مجلسی، بیروت، دار إحیاء التراث العربی‏، چاپ دوم، 1403ق.
بیست و پنج رساله فارسی، محمدباقر مجلسی، قم، کتابخانه آیة ‏الله مرعشی نجفی، 1412ق.
تاریخ بغداد، احمد بن علی خطیب بغدادی، بیروت، دارالکتب العلمیه، 1417ق.
تحول مفهوم حاکم جائر در فقه سیاسی شیعه، محمدرضا احمدی طالشیان، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، 1388ش.
تذکرة الفقهاء، حسن بن یوسف حلی، تهران، مکتبة المرتضویة، بی‏تا.
تنقیح المقال فی علم الرجال، عبدالله مامقانی، قم، موسسة آل‏البیت: لإحیاء التراث، 1431ق.
التوحید، محمّد بن علی صدوق، قم، مؤسسة النشر الاسلامی، چاپ هشتم، ‏ 1423ق.
تیسیر المطالب فی أمالی أبی طالب، یحیی بن حسین هارونی، صنعا، مؤسسة الإمام زید بن علی الثقافیة، 1422ق.
الجامع الصغیر فی أحادیث البشیر النذیر، عبدالرحمن سیوطی، بیروت، دارالفکر، 1429ق.
جوامع حدیثی اهل‏سنت، مجید معارف، تهران، سمت، چاپ چهارم، 1390ش.
الجهاد، عبدالله بن مبارک، جده، دار المطبوعات الحدیثه، بی‏تا.
حق‏الیقین، محمدباقر مجلسی، تهران، اسلامیه، چاپ پنجم، 1386ش.
درایة الحدیث: بازپژوهی مصطلحات حدیثی در نگاه فریقین، شادی نفیسی، تهران، سمت، چاپ چهاردهم، 1401ش.
الدرّة الباهرة من الأصداف الطاهرة، محمد بن مکی شهید اول، قم، انتشارات زائر، 1379ش.
رجال ابن الغضائری، احمد بن حسین ابن غضائری‏، قم، مؤسسه اسماعیلیان،1364ق.
رجال النجاشی، احمد بن علی نجاشی، تحقیق: سید موسی شبیری زنجانی، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم‏، ششم، 1365ش.
الرجال، حسن بن داود حلی، تهران، دانشگاه تهران‏، 1383ق.
الرجال، حسن بن یوسف حلی، قم، دار الذخائر، 1411ق.
الرجال، محمد بن حسن طوسی، نجف‏، انتشارات حیدریه، 1381ق.
رساله‏های خطی فقهی‏، گروه محققان، قم، موسسه دائره المعارف فقه اسلامی‏، 1426ق.
الزهد، عبدالله بن مبارک، بی‏جا، دارالکتب العلمیة، 1425ق.
الزهد، وکیع‏ بن‏ جراح، بی‏جا، مکتبة الدار، 1404ق.
سفرنامه کلاویخو، روی گونسالس دکلاویخو، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، چاپ دوم، 1344ش.
سفینة البحار، عباس قمی، قم، اسوه، 1414ق.
سلسلة الأحادیث الضعیفة الموضوعة و اثرها السیئ فی الأمة، محمد ناصرالدین البانی، ریاض، مکتبة المعارف، 1412ق.
السنة لإبن أبی عاصم، احمد بن عمرو ابن ابی عاصم، بیروت، المکتب الإسلامی، ۱۴۰۰ق.
السنن الکبری، احمد بن حسین بیهقی، بیروت، دارالکتب العلمیة، چاپ سوم، 1424ق.
شعب الإیمان، احمد بن حسین بیهقی، بیروت، دارالکتب العلمیة، ۱۴۲۱ق.
الصحیفة السجادیة الکاملة، علی بن حسین‏۷ امام چهارم، قم، نشر مشعر، 1419ق.
صحیفه امام، روح‏الله خمینی، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (س)، 1389ش.
عوالی اللئالی العزیزیة فی الأحادیث الدینیة، محمد بن زین‏الدین ابن أبی جمهور، قم، دار سید الشهداء للنشر، 1405ق.
عیون الحکم و المواعظ، علی بن محمد لیثی واسطی، قم، دارالحدیث، 1376ش.
غریب الحدیث، حمد بن محمد بستی خطابی، دمشق، دارالفکر، ۱۴۰۲ق.
فهرست کتب الشیعة و أصولهم و أسماء المصنفین و أصحاب الأصول‏، محمد بن حسن طوسی، قم، مکتبة المحقق الطباطبائی، 1420ق.
الکافی، محمد بن یعقوب کلینی، قم‏، دارالحدیث، 1429ق.
کتاب نکاح، موسی شبیری زنجانی، قم، رای پرداز، بی‏تا.
کشف الیقین فی فضائل أمیر المؤمنین۷، حسن بن یوسف حلی، تهران، وزارت ارشاد، 1411ق.
کفایة الفقه، محمد باقر محقق سبزواری، قم، مؤسسة النشر الاسلامی، 1381ش.
لسان العرب، محمد بن مکرم ابن منظور، بیروت، دار صادر‏، چاپ سوم، 1414ق.
لغت‏نامه، علی‏اکبر دهخدا، تهران، دانشگاه تهران، چاپ دوم، 1377ش.
لوامع صاحبقرانی، محمدتقی مجلسی، قم، مؤسسه اسماعیلیان، چاپ دوم، 1414ق.
ماوراء الفقه، محمد صدر، بیروت، دارالأضواء، 1430ق.
مبانی فقهی حکومت اسلامی، حسینعلی منتظری، مترجم: محمود صلواتی، تهران، کیهان، 1367ش.
المحاسن، احمد بن محمد بن خالد برقی، تحقیق: جلال الدین محدث، تهران، دارالکتب الاسلامیه، چاپ دوم، 1371ق.
مختصر المقاصد الحسنة فی بیان کثیر من الأحادیث المشتهرة علی الألسنة، محمد بن عبدالباقی زرقانی، بیروت، المکتب الإسلامی، 1409ق.
مرآة العقول فی شرح أخبار آل الرسول‏، محمدباقر مجلسی، ‏تهران، دارالکتب الإسلامیة، چاپ دوم، 1404ق.
مستدرکات علم رجال الحدیث‏، علی نمازی شاهرودی، تهران‏، بی‏جا، 1414ق.
مسند أحمد بن حنبل، احمد بن محمد ابن حنبل، بیروت، مؤسسة الرسالة، 1416ق.
مسند البزار، احمد بن عمر بزار، مدینه منوره، مکتبة العلوم و الحکم، 1430ق.
مسند الشهاب، محمد بن سلامه قضاعی، دمشق، دار الرسالة العالمیة، چاپ سوم، 1431ق.
مشکاة الأنوار فی غرر الأخبار، علی بن حسن طبرسی، نجف، المکتبة الحیدریة، چاپ دوم، 1385ق.
المصنف، عبدالله بن محمد ابن ابی شیبه، بیروت، دار التاج، ۱۴۰۹ق.
معجم رجال الحدیث‏، سید ابوالقاسم خویی، قم، مرکز نشر آثار شیعه،1410ق.
معجم مقاییس اللغه، احمد بن فارس، قم، مکتب الاعلام الاسلامی‏، 1404 ق‏.
معراج السعادة، ملااحمد نراقی، تهران، انتشارات رشیدی، بی‏تا.
مقالات تأسیسیة فی الفکر الإسلامی، محمدحسین طباطبایی، بیروت، مؤسسة ام القری للتحقیق و النشر، چاپ دوم، 1418ق.
المقنع و الهدایة، محمد بن علی ابن بابویه، بیروت، دارالمحجة البیضاء، 1414ق.
المقنعة، محمد بن محمد مفید، قم، کنگره جهانی هزاره شیخ مفید‏، 1413ق.
المکاسب، مرتضی انصاری، قم، دارالذخائر، 1411ق.
منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة، میرزا حبیب‏الله هاشمی خویی، مترجم: حسن حسن‏زاده آملی و محمدباقر کمره‏ای، تهران، مکتبة الإسلامیة، چاپ چهارم، 1400ق.
الموطأ (روایة الشیبانی)، مالک بن انس، مصر، وزارة الاوقاف. المجلس الاعلی للشئون الاسلامیة، 1414ق.
نظام سلطانی از دیدگاه اندیشه سیاسی شیعه، سید محسن طباطبایی فر، تهران، نشر نی، 1384ش.
النوافح العطرة فی الاحادیث المشتهرة، محمد بن احمد صفدی یمنی، بیروت، مؤسسه الکتب الثقافیة، 1412ق.
النهایة فی غریب الحدیث و الأثر، مبارک بن محمد ابن اثیر جزری، قم، مؤسسه مطبوعاتی اسماعیلیان‏، چاپ چهارم، 1367ش.
ولایت فقیه حکومت اسلامی، روح‏الله خمینی، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی=، چاپ بیست و هشتم، 1391ش.
«تحول جایگاه خلیفه و سلطان بر اساس دیدگاه امام فخر رازی»، محمدرضا روزبهانی، پژوهش‏نامه تمدّن ایرانی، شماره 11، بهار و تابستان 1403ش.