شیخ نجاشی و کتابشناسی کتب حدیثی؛ گونه‌ها و کارکردها

نوع مقاله : علمی پژوهشی

نویسندگان

1 پژوهشگر مؤسسه آموزش عالی ائمه اطهار علیهم السلام و دانش آموخته دکتری رشته علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات، دانشگاه میبد، میبد، ایران

2 استادیار گروه معارف آزاد اسلامی بویین زهرا، دانشکده علوم انسانی/گروه معارف، ایران/قزوین/آزاد اسلامی واحد بویین زهرا.

3 دانشیار گروه حدیث دانشکده علوم و معارف حدیث دانشگاه قرآن و حدیث قم، ایران

10.22034/uh.2025.51924.3595

چکیده

احمد بن علی نَجاشی در کتاب فهرست اسماء مصنفی الشیعة به نکات اثرگذاری در عرصه فهرست نگاری و ارزیابی فهرستی اهتمام داشته است. این نکات را در ضمنِ توصیفاتِ سه ضلع معرفی نویسنده، اثر و طریق می توان مشاهده کرد. پژوهش حاضر برآن است تا به این پرسش پاسخ دهد که کدام توصیفات فهرستی موجود در رجال نجاشی در بخش معرفی اثر و طُرُق نقش به سزایی در ارزشیابی‌های پیشینی داشته‌اند؟ در این راستا، مجموعه توصیفات گوناگون کتاب نجاشی در ارزیابی کتاب‌ها ابتدا شناسایی، گردآوری، گونه شناسی و سپس تحلیل ‌شد. این پژوهش با روش کتابخانه‌ای و شیوه توصیفی‌ـ تحلیلی سامان یافته است. دستاورد پژوهش حاضر آن است که توصیفات کتابشناسانه و فهرستی نجاشی در سه دسته اصلی قابل تحلیل است: توصیفات ظاهری (مانند معرفی آثار مُبوَّب و غیر مُبوَّب، اندازه و حجم کتاب ها و بیان ساختار کتب)، توصیفات محتوایی (شامل تبیین محتوای علمی، مباحث مطرح شده در آثار، تقسیم کتاب‌ها بر اساس نوع روایات و کتاب‌های حسن) و توصیفات فهرستی (که به دسته‌بندی کتاب‌هایی با روایت‌های متفاوت و کتاب‌های تخلیط، نقل کتاب‌ها از استادان، فرآیند انتقال کتاب‌ها و ارزش گذاری کتاب‌ها). به نظر می‌رسد هر سه بخش توصیفات در خدمت روش ارزیابی فهرستی بوده است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


دراسات فی علم الدرایه، علی اکبر ‏‫غفاری، تهران، امام صادق‏۷، ۱۳۸۴ش.
رجال النجاشی، احمد بن علی نجاشی، تحقیق: سید موسی شبیری زنجانی، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم‏، ششم، 1365ش.
الرواشح السماویة، ‏‫ محمد باقر بن محمد میرداماد، بی‏جا، دار الخلافة، 1311ش.
سبک‏شناخت کتاب‏‏های حدیثی، ‏‫مهدی غلامعلی، تهران، سمت و دانشکده علوم حدیث، ۱۳۹۰ش.
العدة فی اصول الفقه، محمد بن حسن طوسی، قم، تیزهوش، 1417ق/1376ش.
الفقه الفهرستی، مهدی خدامیان آرانی ، مشهد، آستان قدس، 1442ق.
فهارس شیعه، مهدی خدامیان آرانی ، قم، مؤسسة تراث الشیعة، 1389.
الکافی، محمد بن یعقوب کلینی، تحقیق: علی اکبر غفاری، تهران، دارالکتب الإسلامیة، 1375ش.
لسان العرب، محمد بن مکرم ابن منظور، قم، نشر أدب حوزه، ۱۴۰۵ق.
معجم رجال الحدیث و تفصیل طبقات الرواة، ابوالقاسم خویی، بی‏جا، بی‏نا، پنجم، 1413ق.
معجم مصطلحات الرجال و الدرایة، محمدرضا جدیدی‏نژاد، قم، دار الحدیث، ۱۳۸۰ش.
وضع حدیث، عبدالهادی مسعودی، قم، دانشکده علوم حدیث، ۱۳۸۸ش.
«بازخوانی نسبت برخی کتاب‏‏ها به بعضی از مؤلفان در رجال النجاشی و الفهرست شیخ طوسی»، محمدرضا ‏‫جدیدی نژاد، آینه پژوهش، شماره 127، فروردین و اردیبهشت 1390ش.
«نشر و حفظ حدیث در عملکرد فریقین»، حمید ‏‫محمدی، حدیث حوزه، ش27، ص219-191، ۱۴۰۲ش.