خاستگاه‌های اعراض متقدمان از احادیث فقهی؛ تحلیل خاستگاه‌های برون‌حدیثی

نوع مقاله : علمی پژوهشی

نویسندگان

1 ندارم

2 دانشیار و عضو هیئت علمی، گروه علوم قرآن و حدیث، دانشگاه قم، قم، ایران.

10.22034/uh.2025.51912.3592

چکیده

در حوزه فقه، عدم استناد به روایات فقهی توسط متقدمان، که به معنای عدم صدور فتوا از سوی بسیاری از فقهای شیعه است، به عنوان عاملی کلیدی در تضعیف اعتبار آن احادیث تلقی می‌شود. خاستگاه‌های اعراض از روایات را می‌توان در یک نگاه کلان به دو بخش عمده تقسیم نمود؛ خاستگاه‌های درون‌حدیثی و برون‌حدیثی. خاستگاه‌های برون‌حدیثی به عواملی اطلاق می‌شود که ارتباط مستقیمی با متن اصلی روایت ندارند و خود به سه دسته قابل تفکیک هستند: نخست، ناهمسویی با معارض قوی‌تر. در این حالت، اگر روایتی با دلیل دیگری که از اعتبار و قوت بیشتری برخوردار است در تعارض باشد، اصحاب به دلیل این ناهمسویی، از عمل به آن روایت خودداری می‌کنند. دوم، اختلاف دیدگاه‌های اصحاب در پذیرش یا رد روایت است. این اختلاف ممکن است ناشی از تفاوت در مبانی حدیثی یا اصولی باشد، سومین عامل تخییر است؛ در مواجهه با ادله متعارض، اصحاب ممکن است یکی از آن‌ها را برگزینند، بدون آن‌که این انتخاب به معنای ضعف دلیل دیگر باشد. پژوهش حاضر می‌کوشد تا با روش کتابخانه‌ای در گردآوری داده‌ها و به شیوۀ توصیفی ـ تحلیلی به تبیین خاستگاه‌های برون‌حدیثی اعراض متقدمان از احادیث فقهی پرداخته و با بررسی نمونه‌های مرتبط آن‌ها را تحلیل نماید.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


احکام الخلل فی الصلاة، وحید خراسانی، مقرر: مهدی العوازم القطیفی، قم، مدرسه امام باقر العلوم۷، 1442ق. 
الاستبصار فیما اختلف من الاخبار، محمد بن حسن طوسی، محقق: حسن الموسوی خرسان، تهران، دارالکتب الاسلامیة، 1390ق. 
اصطلاحات الاصول و معظم ابحاثها، میرزا علی مشکینی، قم، انتشارات الهادی، 1374ش. 
الانوار الهدایة فی التعلیقة علی الکفایة، سید روح‏الله خمینی، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی=، 1415ق. 
پژوهشی در علم رجال، اکبر ترابی شهرضایی، قم، مرکز بین‏المللی ترجمه و نشر المصطفی۹، 1397ش. 
تنقیح الاصول، سید روح‏الله خمینی، مقرر: اشتهاردی، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی=، 1418ق. 
جامع المدارک فی شرح مختصر النافع، سید احمد بن یوسف خوانساری، محقق: علی‏اکبر غفاری، قم، مؤسسه اسماعیلیان، 1405ق. 
جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام، محمدحسن نجفی، محققان: عباس قوچانی و علی آخوندی، بیروت، دار احیاء التراث العربی، 1404ق. 
حاشیة مجمع الفائدة و البرهان، محمدباقر بن محمداکمل وحید بهبهانی، محقق: گروه پژوهش مؤسسه علامه مجدد وحید بهبهانی، قم، مؤسسة العلامة المجدد الوحید البهبهانی، 1417ق. 
الحدیث الشریف؛ حدود المرجعیة و دوائر الإحتجاج، حیدر حب‏الله، بیروت، الانتشار العربی، 2017م. 
الرسائل التسع، نجم‏الدین جعفر بن حسن حلی، محقق: رضا استادی، قم، انتشارات کتابخانه آیة ‏الله مرعشی نجفی، 1413ق. 
فقه الصادق۷، سیدمحمدصادق روحانی، قم، دارالکتاب- مدرسه امام صادق۷، 1412ق. 
فوائد الأصول، محمدحسین نائینی، مقرر: محمدعلی کاظمی خراسانی، قم، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1376ش. 
الکافی، محمد بن یعقوب کلینی، محققان: علی‏اکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران، دارالکتب الاسلامیة، 1407ق. 
کتاب الطهارة، شیخ مرتضی بن محمدامین انصاری، محقق: گروه پژوهش کنگره بزرگداشت شیخ اعظم انصاری، قم، کنگره جهانی بزرگداشت شیخ اعظم انصاری، 1415ق. 
کتاب الطهارة، سید علی فانی اصفهانی، نجف، انتشارات القضاء، 1382ق. 
کتاب من لا یحضره الفقیه، محمد بن علی بن بابویه (شیخ صدوق)، تحقیق: علی اکبر غفاری، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم‏، 1413ق.
کتابخانۀ ابن طاووس، اتان کلبرگ، مترجمان: سیدعلی قرائی و رسول جعفریان، قم، کتابخانه عمومی آیة ‏الله العظمی مرعشی نجفی، 1371ش. 
کشف القناع عن وجوه حجیة الإجماع، اسد الله کاظمی تستری، تهران، احمد الشیرازی، بی‏تا. 
النهایة فی غریب الحدیث و الأثر، ابن اثیر، قم، مؤسسه مطبوعاتی اسماعیلیان، بی‏تا. 
مباحث الحجج، سید علی سیستانی، مقرر: ربانی، چاپ‏نشده (تقریرات نت)، 1437ق. 
مختلف الشیعة فی أحکام الشریعة، حسن بن یوسف بن مطهر حلی، محقق: گروه پژوهش دفتر انتشارات اسلامی، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1413ق. 
مشرِق الشمسین و اکسیر السعادتین، شیخ محمد بن حسین بهائی، محقق: سیدمهدی رجائی، مشهد، مجمع البحوث الاسلامیة، 1414ق. 
مصباح الفقیه، آقا رضا بن محمدهادی همدانی، محققان: محمد باقری، نورعلی نوری، محمد میرزایی، سید نورالدین جعفریان، قم، مؤسسة الجعفریة لإحیاء التراث و مؤسسة النشر الإسلامی، 1416ق. 
المعتبر فی شرح المختصر، حلی، نجم‏الدین جعفر بن حسن، محققان: محمدعلی حیدری، سید مهدی شمس‏الدین، سید ابومحمد مرتضوی و سید علی موسوی، قم، مؤسسه سیدالشهداء۷، 1407ق. 
معجم رجال الحدیث و تفصیل طبقات الرجال، سید ابوالقاسم خویی، نجف، مؤسسة الخوئی الاسلامیة، بی‏تا. 
منتقی الجمان فی الاحادیث الصحاح و الحسان، حسن بن زین‏الدین عاملی، (صاحب معالم)، مصحح: علی‏اکبر غفاری، قم، مؤسسة النشر الاسلامی، 1362ش. 
موسوعة الإمام الخوئی، سید ابوالقاسم خویی، محقق: پژوهشگران مؤسسة احیاء آثار آیة ‏الله العظمی خوئی، قم، مؤسسة احیاء آثار الإمام الخوئی، 1418ق. 
الوافی، محمد محسن بن شاه مرتضی فیض کاشانی، اصفهان، کتابخانه امام امیرالمؤمنین۷، 1406ق.