مبانی و روش‌های اعتبارسنجی آیت الله سید مجتبی خامنه‌ای؛ بر پایه تقریرات درس خارج طهارت یا نجاست خمر

نوع مقاله : علمی پژوهشی

نویسندگان

1 علوم حدیث تطبیقی، مجتمع قرآن و حدیث، دانشگاه المصطفی ص، ایران، قم

2 دانشجوی دکتری علوم قرآن و حدیث دانشگاه قم

چکیده

اعتبارسنجی حدیث از مسائل بنیادین در استنباط فقهی و فهم میراث روایی امامیه است. پژوهش حاضر با هدف تبیین مبانی و روش‌های اعتبارسنجی احادیث در اندیشه آیت‌الله سید مجتبی حسینی خامنه‌ای سامان یافته است. مسئله اصلی آن است که ایشان در ارزیابی روایت، بر چه معیارهایی تکیه می‌کند و نسبت میان منبع گزارش‌گر، راویان و متون حدیثی را چگونه می‌سنجد. داده‌های پژوهش از طریق مطالعه دقیق تقریرات درس خارج طهارت خمر گردآوری شده و تحلیل آن‌ها با روش توصیفی ـ تحلیلی انجام گرفته است. یافته‌ها نشان می‌دهد مبنای محوری در این دستگاه فکری، وثوق عقلایی به صدور است؛ بدین معنا که اعتبار حدیث نه بر پایه اتصال سند و وثاقت یکایک راویان، بلکه بر اساس مجموعه‌ای از قرائن وثوق‌زا و وثوق‌زدا ارزیابی می‌شود. در این چارچوب، منهج رجالی، فهرستی و مشایخی به‌صورت تلفیقی به کار می‌رود و شهرت کتاب، اصالت منبع، جایگاه مؤلف، تلقی اصحاب و ساختار تألیف از مهم‌ترین قرائن اعتبار به شمار می‌آیند. در مقابل، تفرد، جهالت راوی، فساد مذهب، تضعیف رجالی و ناسازگاری مضمون با عنوان کتاب از عوامل تضعیف‌کننده وثوق‌اند. برآیند پژوهش آن است که در اندیشه آیت‌الله خامنه‌ای، اعتبار حدیث حاصل ارزیابی مجموعی و عقلایی شواهد است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


استناد در روش شناخت رجال اسناد، سید محمدجواد شبیری زنجانی، قم، انتشارات مرکز فقهی امام محمدباقر۷، ۱۴۰۲ش.
أصول الحدیث، عبدالهادی فضلی، بیروت، لبنان، مؤسسة أم‌القری للتحقیق والنشر، ۱۴۲۰ق.
اعتبارسنجی احادیث شیعه، سید علیرضا حسینی شیرازی، تهران، انتشارات سمت، ۱۳۹۷ش.
آسیب‌شناسی حدیث، محمدحسن ربانی بیرجندی، مشهد، آستان قدس رضوی، ۱۳۸۸ش.
البنیان فی علم الأصول، محمدحسین عبدی، قم، دار الاجتهاد، ۱۴۰۳ش.
التحلیل الفهرستی: دراسة فی منهج قدماء الإمامیة و مسلکهم فی العمل بالأخبار و دور الفهارس فیه، محمدباقر ملکیان، قم، مؤسسه معارف اهل‌بیت:، ۱۴۰۴ق.
تضعیف راویان؛ بازخوانی مبانی و معیارهای عالمان رجالی در پنج قرن نخست هجری، مهدی غلامعلی، مشهد، آستان قدس رضوی، ۱۳۹۹ش.
تقریرات درس خارج فقه طهارت و نجاست خمر، سید مجتبی خامنه‌ای، قم، بی‌نا، بی‌تا.
حدیث ضعیف، امین حسین‌پوری، قم، سازمان چاپ و نشر دار الحدیث، ۱۳۹۷ش.
حدیث و اعتبار کتاب‌محور، احسان سرخه‌ای، قم، انتشارات مؤسسه معارف اهل‌بیت:، ۱۴۰۰ش.
خبر واحد: سیر تاریخی بحث، مصاحبه با آیة الله مددی، دسترسی در تاریخ 05/11/1400، B2n.ir/yx2843.
دراسات فی مبانی علم الرجال: الحلقة الأولی (چاپ اول)، محمدباقر ملکیان، قم، مؤسسه کتاب طه، ۱۴۰۰ش.
دراسات فی ولایة الفقیه و فقه الدولة الاسلامیة، حسین‌علی منتظری، قم، المرکز العالمی للدراسات الإسلامیة، ۱۴۳۱ق.
الرجال (جواد قیومی، محقق)، محمد بن الحسن طوسی، قم، جامعه مدرسین، ۱۴۲۷ق.
رجال النجاشی (سید موسی شبیری، محقق)، احمد بن علی نجاشی، قم، جامعه مدرسین، ۱۳۶۵ش.
سید الطائفة البروجردی و معالم مدرسة الفقهیة، حسن شراخی، قم، دار الاجتهاد، ۱۴۴۶ق.
فرائد الاصول، مرتضی انصاری، قم، مجمع الفکر الاسلامی، ۱۴۲۸ق.
الفهرست (سید عبدالعزیز طباطبایی، محقق)، محمد بن الحسن طوسی، قم، مکتبة المحقق الطباطبایی، ۱۴۲۰ق.
الکافی (علی‌اکبر غفاری و محمد آخوندی، مصححان)، محمد بن یعقوب کلینی، تهران، دار الکتب الإسلامیة، ۱۳۶۳ش.
کتاب من لا یحضره الفقیه (علی‌اکبر غفاری، مصحح)، محمد بن علی بن حسین بن بابویه، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ۱۴۰۴ق.
کفایة الاصول، محمدکاظم خراسانی، قم، مؤسسة آل‌البیت لإحیاء التراث، ۱۴۰۹ق.
ملاک‌های اعتبارسنجی منابع حدیث شیعه، محمدمهدی احسانی‌فر، قم، انتشارات مؤسسه معارف اهل‌بیت:، ۱۴۰۴ش.
ولایت فقیه، سید روح‌الله خمینی، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی=، ۱۳۳۴ق.
«ارزیابی حدیث به روش تحلیل فهرستی: دیدگاه‌ها و مبانی»، سیدرضا شیرازی و محمود ملکی، مطالعات قرآن و حدیث، ش۳۰، ۱۴۰۱ش، ص۲۵ - ۵۶.
«بررسی تطبیقی روش محدثین متقدم در رفع تعارض اخبار»، محسن نیل‌فروش‌زاده، سراج منیر، ش۳۷، ۱۳۹۸ش، ص۱۰۵ - ۱۳۳.
«رسالت دین، وظایف حوزه و دستاورد نظام آموزشی و مدارس علمیه»، عباس فیروزی، فصلنامه پیام حوزه، ش۳۴ - ۳۵، ۱۳۸۱ش.
«سیر تاریخی حجّیت خبر واحد در اصول شیعه»، سید محمدصادق علم‌الهدی، پژوهش‌های اصولی، ش۱۷، ۱۳۹۲ش، ص۹۹ - ۱۳۸.
«منابع مکتوب، طرق تحمل و نقش چندگانۀ راویان در اعتبارسنجی احادیث امامیه»، احسان سرخه‌ای، مطالعات تاریخی قرآن و حدیث، ش70، 1400ش، ص۲۶۸ - ۲۹۳.
«واکاوی ماهیت شهرت روایی در اندیشه عالمان شیعه و فرآیند شناسایی آن»، سید محمدحسین میرشاه‌ولایتی، اصول فقه حوزه، ش۱۳، ۱۴۰۳ش، ص۱۷۷ - ۲۰۱.