جانمایی مسجد الاقصی در تراث حدیثی امامیه

نوع مقاله : علمی پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری علوم قرآن و حدیث، دانشگاه فردوسی مشهد

2 دانشجو ی دکتری علوم و قرآن و حدیث ، استاد سطح سه حوزه علمیه

3 دانش آموخته سطح چهار حوزه علمیه، مسئول پژوهش گروه حدیث مرکز تخصصی حضرت ولیعصر

چکیده

این نوشتار، با بررسی میراث حدیثی امامیه، نشان می‌دهد که روایت‌های مرتبط با مسجدالاقصی، میان دو خوانش قرائت آسمانی و زمینی در نوسان‌اند. تحلیل اسنادی و منبع‌شناسی حاکی است که روایت‌های خوانش زمینی، از حیث وثاقت و ریشه‌مندی در سنت متقن امامیه، دست بالا را دارند. در سوی مقابل، روایاتی که زمینی‌بودن مسجد‌الاقصی را نفی می‌کنند، با چالش‌هایی مواجه هستند. برپایهیۀ این سنجش، انگاره‌یۀ برخی مستشرقان مبنی بر آسمانی‌پنداری مطلق در اندیشه‌یۀ امامیه، فاقدِ وجاهتِ درون‌روایی است. در پایان، نگارندگان با اتکا به ساختار غیرخطی معراج نبوی، مسجدالاقصی را ایستگاهی میانی در سیر اسراء نبوی می‌خوانند؛ برداشتی که هم در متون امامیه ریشه دارد و هم در سنت اهل‌سنت، تأییداتی روشن می‌یابد. این جمع‌بندی، امکانی فراهم می‌سازد تا هر دو دسته از روایات ـ آسمانی و زمینی ـ در منظومه‌ای واحد، معنا شوند و جایگاه خود را بازیابند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


إثبات الوصیة للإمام علیّ بن أبی طالب، علی بن حسین مسعودی، قم، انصاریان، ۱۴۲۶ق.
الاحتجاج، احمد بن علی طبرسی، مشهد، نشر المرتضی، ۱۴۰۳ق.
أحکام القرآن، محمد بن ادریس شافعی، بیروت، دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۲ق.
أخبار مکة (للأزرقی)، بی‌جا، ۱۴۱۶ق.
الإختصاص، منسوب به شیخ مفید، قم، بی‌تا.
اختیار معرفة الرجال، محمد بن عمر کشی، قم، ۱۴۰۴ق.
اسرائیلیات و تأثیر آن بر داستان‌های انبیاء در تفاسیر قرآن، حمید محمدقاسمی، بی‌جا، ۱۳۸۰ش.
الأعلام الهادیة الرفیعة فی اعتبار الکتب الأربعة المنیعة، نمازی شاهرودی، قم، جامعه مدرسین، ۱۴۳۲ق.
اعتبارسنجی روایات تفسیری علی بن ابراهیم در تفسیر قمی، فتحیه فتاحی‌زاده، ۱۳۸۷ش.
امالی (صدوق)، تهران، کتابچی، ۱۳۷۶ش.
امالی (طوسی)، قم، دار الثقافة، ۱۴۱۴ق.
أنوار التنزیل و أسرار التأویل، ناصرالدین عبدالله بن عمر بیضاوی، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۱۸ق.
بحار الأنوار، محمدباقر مجلسی، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
البرهان فی تفسیر القرآن، هاشم بن سلیمان بحرانی، قم، مؤسسة البعثة؛ مرکز الطباعة و النشر، ۱۳۷۴ش.
بیت المعمور، فرامرز حاج منوچهری، بی‌جا، مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، ۱۳۹۹ش.
پژوهشی در باب اسرائیلیات در تفاسیر قرآن، محمدتقی دیاری، تهران، دفتر پژوهش و نشر سهروردی، ۱۳۸۳ش.
تاریخ بیت المقدس؛ مجموعه مقالات بلند دائرةالمعارف اسلامی، گواتاین، ترجمه مرتضی اسعدی، تهران، بنیاد دائرةالمعارف اسلامی، ۱۳۶۷ش.
تاریخ سیاسی اسلام، رسول جعفریان، تهران، دلیل ما، چاپ اول، ۱۳۸۲ش.
تاریخ واسط، کورکیس عواد، بی‌جا، ۱۴۰۶ق.
التوحید (صدوق)، قم، مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۳۹۸ق.
تفسیر البغوی، بی‌جا، ۱۴۲۰ق.
تفسیر الصافی، فیض کاشانی، تهران، مکتبة الصدر، ۱۴۱۵ق.
تفسیر القرآن العظیم المسمی بیان المعانی علی حسب ترتیب النزول، عبدالقادر آل‌غازی، دمشق، مطبعة الترقی، ۱۳۸۲ق.
تفسیر القمی، قم، دار الکتاب، ۱۴۰۴ق.
تفسیر روح البیان، اسماعیل بن مصطفی حقی، بیروت، دار الفکر، بی‌تا.
تفسیر العیّاشی، تهران، مکتبة العلمیة الإسلامیة، ۱۳۸۰ش.
تفسیر کنز الدقائق و بحر الغرائب، قمی مشهدی، تهران، وزارت ارشاد، ۱۳۶۸ش.
تفسیر مقاتل بن سلیمان، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۲۳ق.
تفسیر نور الثقلین، حویزی، قم، اسماعیلیان، بی‌تا.
تفسیر یحیی بن سلام، بیروت، دار الکتب العلمیة، ۱۴۲۵ق.
التفسیر الکبیر، سلیمان بن احمد طبرانی، اربد، اردن، دار الکتاب الثقافی، بی‌تا.
تلخیص المتشابه فی الرسم و حمایة ما أشکل منه عن بوادر التصحیف و الوهم، احمد بن علی خطیب بغدادی، بی‌جا، ۱۹۸۵م.
التنبیه و الرد علی أهل الأهواء و البدع، محمد بن احمد ملطی شافعی، بی‌جا، ۱۴۱۳ق.
ثواب الأعمال و عقاب الأعمال، صدوق، قم، الشریف الرضی، ۱۴۰۶ق.
جامع البیان فی تفسیر القرآن، محمد عبدالرحمن ایجی، بیروت، دار الکتب العلمیة، بی‌تا.
جزء سفیان الثوری، بی‌جا، ۱۴۲۵ق.
الجوهر الثمین فی تفسیر الکتاب المبین، عبدالله شبر، کویت، شرکة مکتبة الألفین، ۱۴۰۷ق.
الخصال، محمد بن علی ابن‌بابویه، قم، جامعه مدرسین، ۱۳۶۲ش.
دایرةالمعارف مصور تاریخ فلسطین، حامد کفاش و دیگران، تهران، سایان، ۱۳۹۲ش.
درج الدرر فی تفسیر الآی و السور، عبدالقاهر جرجانی، مجلة الحکمة، ۱۴۲۹ق.
رجال (ابن غضائری)، قم، دار الحدیث، ۱۳۸۰ش.
رجال (برقی)، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۴۲ش.
رجال (حلی)، قم، المطبعة الحیدریة، ۱۴۰۲ق.
رجال (نجاشی)، قم، جامعه مدرسین، ۱۳۶۵ش.
رجال الطوسی، قم، جامعه مدرسین، ۱۴۲۷ق.
رجال النجاشی، قم، جامعه مدرسین، ۱۳۶۵ش.
رسائل فی درایة الحدیث، حسن حسینی آل‌مجدد شیرازی، بی‌جا، ۱۳۹۰ق.
روضات الجنات فی أحوال العلماء و السادات، محمدباقر بن زین‌العابدین خوانساری، قم، اسماعیلیان، ۱۳۹۰ش.
روضة المتقین فی شرح من لا یحضره الفقیه، محمد بن علی ابن‌بابویه، قم، بنیاد فرهنگ اسلامی کوشانپور، ۱۴۰۶ق.
سنن ابن ماجة، بیروت، دار الرسالة العالمیة، ۱۴۳۰ق.
صحیح البخاری (ت البغاء)، دمشق، دار ابن کثیر، ۱۴۱۴ق.
صحیح مسلم (ت عبد الباقی)، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، ۱۳۷۴ق.
الصحیح من سیرة النبی الأعظم۹، سید جعفر مرتضی عاملی، بیروت، المرکز الإسلامی للدراسات، ۱۴۲۸ق.
الطبقات الکبری، ابن سعد، قاهره، مکتبة الخانجی، ۱۴۲۱ق.
علل الشرائع، محمد بن علی ابن‌بابویه، قم، مؤسسة آل البیت، ۱۴۱۳ق.
الغارات (طبع جدید)، ابراهیم بن محمد ثقفی، بیروت، دار الکتاب الإسلامی، ۱۴۱۰ق.
فتح الرحمن شرح ما یلتبس من القرآن، زکریا بن محمد انصاری، بیروت، دار الکتب العلمیة، بی‌تا.
فضائل البیت المقدس، أبو بکر محمد بن أحمد واسطی، نیقوسیا، قبرس، مرکز بیت المقدس للدراسات التوثیقیة، ۱۴۳۱ق.
فضائل الشام، ابن رجب حنبلی، بی‌جا، الفاروق الحدیثة للطباعة والنشر، الطبعة الأولی، ۱۴۲۵ق.
فضائل الشام للسمعانی، بی‌جا، ۱۴۱۲ق.
فضائل الشام و دمشق لأبی الحسن الربعی، دمشق، مطبوعات المجمع العلمی العربی، ۱۹۵۰م.
فهرست (طوسی)، قم، مکتبة المحقق الطباطبائی، ۱۴۲۰ق.
الفوائد، محمد بن عبدالله شافعی، بی‌جا، ۱۴۱۷ق.
قاموس الرجال، محمدتقی شوشتری، قم، جامعه مدرسین، ۱۴۱۰ق.
قرب الإسناد، حمیری، قم، مؤسسة آل البیت لإحیاء التراث، ۱۴۱۳ق.
قصص الأنبیاء، سعید بن هبة‌الله قطب راوندی، مشهد، آستان قدس رضوی، بنیاد پژوهش‌های اسلامی، ۱۴۰۹ق.
قصه‌خوانان در تاریخ اسلام، رسول جعفریان، تهران، رئوف، چاپ اول، ۱۳۷۰ش.
کامل الزیارات، جعفر بن محمد ابن‌قولویه، نجف، المطبعة المبارکة المرتضویة، ۱۳۵۶ق.
الکافی، محمد بن یعقوب کلینی، تهران، دار الکتب الإسلامیة، ۱۴۰۷ق.
کشف النقاب عن وجوه رواة الأصحاب، محمدجواد شبیری زنجانی، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی (نور)، گروه رجال، بی‌جا، بی‌نا، بی‌تا.
الکشف و البیان المعروف تفسیر الثعلبی، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، بی‌تا.
کمال الدین و تمام النعمة، محمد بن علی ابن‌بابویه، تهران، دار الکتب الإسلامیة، ۱۳۹۵ش.
المحاسن، برقی، قم، دار الکتب الإسلامیة، ۱۳۷۱ش.
متشابه القرآن، قاضی عبدالجبار، قاهره، مکتبة دار التراث، بی‌تا.
مصنف ابن أبی شیبة، بی‌جا، ۱۴۳۶ق.
مصنف عبدالرزاق، بی‌جا، ۱۴۰۳ق.
معانی الأخبار (صدوق)، قم، جامعه مدرسین، ۱۴۰۳ق.
المعرفة و التاریخ، یعقوب بن سفیان فسوی، بی‌جا، ۱۴۱۰ق.
معجم رجال الحدیث، ابوالقاسم خوئی، بی‌جا، ۱۳۷۲ش.
من لا یحضره الفقیه (صدوق)، قم، مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۱۳ق.
النکت و العیون، علی بن محمد ماوردی، بیروت، دار الکتب العلمیة، بی‌تا.
نصیریه: تاریخ، منابع و عقاید، عمیدرضا اکبری، علی عادل‌زاده و مهدی جمالی‌فر، قم، انتشارات دانشگاه ادیان و مذاهب، ۱۴۰۲ق.
نوادر المعجزات فی مناقب الأئمة الهداة، محمد بن جریر طبری آملی، قم، دلیل ما، ۱۴۲۷ق.
وسائل الشیعة، محمد بن حسن حر عاملی، قم، مؤسسة آل البیت، ۱۴۰۹ق.
الوجیز فی تفسیر القرآن العزیز، علی بن حسین ابن‌ابی‌جامع، بیروت، دار القرآن الکریم، ۱۴۱۱ق.
الهدایة الکبری، حسین بن حمدان خصیبی، بیروت، مؤسسة البلاغ، ۱۴۱۹ق.
الیقین باختصاص مولانا علی ۷ بإمرة المؤمنین، علی بن موسی ابن‌طاووس، قم، مؤسسة دار الکتاب الجزائری، مؤسسة الثقلین لإحیاء التراث الإسلامی، ۱۴۱۳ق.
«بازخوانی دیدگاه رجال‏شناسان متقدم و متأخر درباره مفضل بن عمر جعفی»، مهدی جلالی،  سید‌کاظم طباطبایی و سیده‌زینب ‌هاشمی، طلوع، 1394، شماره 5.
«بررسی وثاقت و عدم وثاقت محمد ابن سنان»، علی‌اصغر کارگر، پژوهش‏های مطالعات اسلامی معاصر، شماره 2، ‏1403ش، ص29-52.
«تفسیر عیاشی»، محمدکاظم رحمتی، دانشنامه جهان اسلام، 1382ش.
«تفسیر علی بن ابراهیم قمی»، سیدمحمدجواد شبیری، دانشنامه جهان اسلام،1382ش، ص700-703.
«جریان‏شناسی باطن گرایی در تفاسیر اسلامی»، مینا شمخی، فصلنامه قیم، 1393، ش۱۰.
«حسین بن حمدان خصیبی و اهمیت وی در تکوین نصیریه»، محمدکاظم رحمتی، هفت آسمان، ش۸، ۱۳۸۵ش.
«حسین بن حمدان خصیبی و کتاب الهدایة الکبری»، نعمت‌الله صفری‌فروشانی، پژوهشنامه حکمت و فلسفه اسلامی، 1384، ش4.
«سندسازی‌ها و انتحالات خصیبی در الهدایة الکبری»، عمیدرضا اکبری و کاظم رحمان ستایش، فصلنامه شیعه‏شناسی، ش۸۱، 1402ش.
«محمد بن جریر طبری آملی و دلائل الإمامة»، نعمت‌الله صفری فروشانی، علوم حدیث، ش۱۰، ۱۳۸۴ش.
«نصیریّه و انتقال میراث حدیثی غالیان کوفه به شام؛ بررسی موردی آثار منسوب به محمد بن سنان»، باقری، حمید، علوم حدیث، 1398، ش24.
«نگاهی به کتاب احتجاج»، صادقی، مصطفی، سخن تاریخ، 1395، ش10.
Die Himmelsreise Muhammeds, Schrieke, Bernhard, 1916, 6.
Jerusalem and Its Role in Islamic Solidarity, Reiter, Yitzhak, Palgrave Macmillan, 2008.
Muhammad’s Night Journey (Isra’) to al-Masjid al-Aqsa: Aspects of the Earliest Origins of the Islamic Sanctity of Jerusalem, Rubin, Uri, 2008.
MUḤAMMED’S CLANDESTINE ’UMRA IN THE ḎU ’L-QA’DA 8 A.H., Horovitz, Josef, 1919.
Narrating Muhammad’s Night Journey: Tracing the Development of the Ibn ‘Abbas Ascension Discourse, Colby, Frederick S., State University of New York Press, 2008.