گفتمان پژوهی در مطالعات حدیثی؛ چیستی، راهکار و نمونه

نوع مقاله : علمی پژوهشی

نویسندگان

1 مدرس، پژوهشگر و دانشجوی دکتری دانشگاه قرآن و حدیث

2 دانشیار پردیس فارابی دانشگاه تهران

10.22034/hs.2022.13261

چکیده

احادیث پرشمار منابع حدیثی کهن در یک موضوع، بازتاب گفت و شنودهایی است که میان اهل بیت با مخاطبان درباره امور مهم و ایدئولوژیک جامعه شیعی انجام گرفته است. از همین رو برای فهم احادیثی از این دست باید از رخدادهای عصر ائمه آگاهی داشت. گفتمان پژوهی، به عنوان مکملی در کنار دیگر راه‌کارهای فهم حدیث، بر کشف و بررسی خاستگاه احادیث به جای تحلیل موردی آن‌ها تاکید و ابعاد ناپیدای حدیث را نمایان می‌کند. پژوهش پیش‌رو ضمن ارائه چند نمونه، نمایی از برخی گفتمان‌های حاکم بر حدیث شیعه را به تصویر کشیده تا نشان ‌دهد گفتمان‌‌پژوهی در بازگویی، رفع ابهام و آشکارسازی معنا و مقصود حدیث تا چه حد نقش‌آفرین است. افرون بر این فایده، تبیین این گفتمان‌ها می‌تواند گنجینه‌ای از داده‌ها و پیش‌دانسته‌ها را در اختیار ‌سایر حدیث‌پژوهان نهاده و ایشان را در فرآیند فهم احادیث پر‌شماری پشتیبانی کند تا راهی میان‌بُر و بهره‌ور را در فقه‌الحدیث بپیمایند.

کلیدواژه‌ها


احیاء علوم الدین، محمد بن محمد غزالی، ترجمه: محمد خوارزمی، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی، 1386ش.
اساس البلاغه، محمود بن عمر زمخشری، بیروت: دارصادر، 1414ق.
اصول الکافی، محمد بن یعقوب کلینی رازی، ترجمه: محمدباقر کمره‏ای، قم: نشر اسوه، چاپ سوم، 1375ش.
بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار، محمد باقر مجلسی، بیروت: دارإحیاء التراث العربی، 1403ق.
تاج‏ العروس من جواهر القاموس، سید محمد مرتضی حسینی زبیدی، بیروت: دارالفکر، 1414ق.
التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، حسن مصطفوی، تهران: مرکزنشر آثار علامه مصطفوی، 1385ش.
تهذیب الاخلاق و تطهیر الاعراق، ابوعلی ابن مسکویه رازی، ترجمه: مهدی نجفی، تهران: نورالثقلین، 1383ش.
تهذیب اللغه، محمد بن احمد ازهری، بیروت:‏ داراحیاء التراث العربی، 1412ق.
ثواب الأعمال و عقاب الأعمال، شیخ صدوق، قم: انتشارات اسلامی جامعه مدرسین، 1404ق.
جمهرة اللغه، محمد بن حسن ابن درید، بیروت:‏ دارالملایین، 1413ق.
الرفق فی المنظور الاسلامی، ابوزلفی خزاعی، قم: ‏آل‏البیت لاحیاء‏التراث، 1425ق.
روان‏شناسی بالینی، حمید پور شریفی، تهران: نشر سنجش، 1386ش.
سنجش خانواده، رادنی نرس، ترجمه: حسن پاشا شریفی، باقر ثنایی، تهران: نشر سخن، چاپ اول، 1389ش.
شرح اصول الکافی، محمد صالح مازندرانی، تصحیح: علی عاشور، بیروت: دارالاحیاء التراث العربی، 1421ق.
شرح حدیث جنود عقل و جهل، روح الله خمینی، تهران: مؤسسه نشر آثار امام خمینی=، 1385ش.
الصحاح، اسماعیل بن حماد جوهری، بیروت: دارالملایین، بی‏تا.
الفروق فی اللغة، حسن بن عبدالله عسکری، بیروت: دار الآفاق الجدیدة، 1400ق.
کتاب العین، خلیل بن احمد فراهیدی، قم: هجرت، چاپ دوم، 1429ق.
لسان العرب، محمد بن مکرم بن منظور، بیروت: دارصادر، چاپ سوم، بی‏تا.
مبانی پارادایمی روش‏های تحقیق کمی و کیفی در علوم انسانی، محمد تقی ایمان، قم: نشر پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، 1388ش.
مجمع البحرین، فخرالدین بن محمد طریحی، قم: دفتر نشر فرهنگ اسلامی،1387ش.
محجه البیضاء فی تهذیب الاحیاء، مولی محسن بن شاه مرتضی فیض کاشانی، بیروت: مؤسسه الاعلمی،1430ق.
المحکم و المحیط الاعظم، علی بن اسماعیل ابن سیده، تصحیح: عبدالحمید هنداوی، بیروت: ‏دارالکتب العلمیه، 1391ش.
المحیط فی اللغه، صاحب بن عباد، بیروت: عالم الکتب، بی‏تا.
المصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر، أحمد بن محمد فیومی، ‏ قم‏: مؤسسه ‏دار الهجرة، 1414ق.
معجم مقاییس اللغه، احمد بن فارس، قم: مکتب الاعلام الاسلامی، بی‏تا، 1421ق.
المفردات فی غریب القرآن، حسین بن محمد راغب اصفهانی، قم: نشر صادق، 1387ش.
من لا یحضره الفقیه، شیخ صدوق، قم: انتشارات اسلامی جامعه مدرسین، ۱۴۳۴ق.
منطق فهم حدیث، سید محمد کاظم طباطبایی، قم: نشر موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی=، 1393ش.
موسوعة الاخلاق، عبدالقادر بن علوی، المملکة السعودیة: الدرر السنیة، 1434ق.
نضرة النعیم فی مکارم اخلاق الرسول الکریم، صالح ابن عبدالله ابن حمید، جده: ‏دارالوسیله، 1319ق.
النهایة فی غریب الحدیث و الاثر، علی بن محمد بن اثیر، تحقیق: طاهر احمد زاوی، قم: دارالتفسیر، 1384ق.
«بررسی رفق و مدارا و حدود آن در قرآن و حدیث»، طاهره نظام آبادی، پایان نامه کارشناسی ارشد دانشگاه آزاد اسلامی اراک، 1388ش.
«چیستی حسن خلق و چگونگی تأثیر آن بر روابط اجتماعی»، عباس پسندیده، مجله علوم حدیث، ش 66، 1391ش.
«رفق در روابط همسران‏ از منظر قرآن و حدیث و طراحی مقیاس آن»، عبدالله عمادی، دانشگاه قرآن و حدیث، پایان نامه ارشد، 1393ش.
«روش مفهوم‏شناسی موضوعات اخلاقی و کاربست آن در مفهوم حیا»، عباس پسندیده، مجله اخلاق وحیانی، ش 12، بهار و تابستان 1396ش.
«ساختار شخصیت از دیدگاه اسلام در چارچوب رویکرد صفت»، محمد صادق شجاعی، پایان نامه دکترا، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، 1393ش.
«کاربرد نظریۀ حوزه‏های معنایی در بررسی مفهوم کرامت بر پایۀ منابع اسلامی»، محمود آزادی، مسعود آذربایجانی، محمد صادق شجاعی، فصلنامه مطالعات معرفتی در دانشگاه اسلامی، سال 23، ش 3، 1398ش.
«مدارا و نقش آن در تحکیم خانواده»، علی توحیدی‏نژاد، نشریه حدیث حوزه، ش 6، 1392ش.
«مؤلفه‏های الگوی مدارا با همسر از دیدگاه اسلام»، اسماعیل ملکوتی‏خواه، نشریه مطالعات راهبردی زنان، ش52، 1390ش.
CATTELL.R (1949). The Sixteen Personality Factor Questionnaire. Champign.IL: Institute for Personality and Ability testing.