نقد عزازی در کتاب «طعون وشبهات الشیعة الإمامیة حول صحیح البخاری والرّد علیها»؛ مطالعه موردی حدیث «رؤیت خدا در روز قیامت»

نوع مقاله : علمی پژوهشی

نویسندگان

1 عضو هیئت علمی علوم قرآن و حدیث دانشگاه تربیت مدرس

2 دانشجوی مقطع دکتری علوم قرآن و حدیث دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران.

10.22034/uh.2025.51873.3584

چکیده

احادیث بسیاری پیرامون اثبات یا نفی رؤیت خداوند درجوامع حدیثی فریقین روایت شده است که دالّ بر اهمیت این موضوع است. مطابق حدیثی منسوب به پیامبر (ص)، رؤیت خداوند توسط مؤمنان در قیامت امری حتمی است. براین اساس، یکی از نویسندگان سنّی، به نام عزازی باور دارد محققان امامیه، سند و متن این‏روایت را محلّ اشکال دانسته‏اند لذا ضمن ایجاد شبهه در وثاقت احادیث صحیح بخاری، عقیده اهل‏سنت، پیرامون اثبات رؤیت خداوند را نفی می‏کنند. این نویسنده با نگاهی انتقادی، ضمن طرح دلایلی همانند: اثبات وثاقت راویان این حدیث، توجیه تعارض‏های متنی، استناد به آیات و روایات و نیز نقد دلایل عقلی امامیه درباره نفی رؤیت بصری، آن مذهب را به تعصب در نفی عقاید اهل‏سنت متهم می‏کند لذا بررسی نظریات وی در راستای تبیین و اثبات نگاه صحیح درباره رؤیت، حائز اهمیت است. تحقیق حاضر با روش توصیفی-تحلیلی، ضمن تفصیل نظریات عزازی، اثبات نموده است دلایل وی از نگاه سندی (عدم بررسی دقیق احوال راویان)، قرآنی و روایی (برداشت‎های مخالف قواعد لغوی و نحوی از آیات و روایات) و عقلی (نقل گزینشی و نادرست نگاه عقلی امامیه) صحیح نیست. در نتیجه، نظریات او از نگاه علمی، قابلیت نقد و رد دیدگاه امامیه درباره نفی مضمون این حدیث را ندارد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


قرآن کریم.
إحقاق الحق و إزهاق الباطل‏، نور اللّه مرعشی، قم، مکتبة آیة‎اللّه المرعشی، چاپ اول، 1409ق.
الأربعین فی أصول الدین، محمد بن عمر فخر رازی، قاهرة، مکتبة الکلیات الأزهریة، چاپ اول، 1986م.
إرشاد الطالبین إلی نهج المسترشدین‏، فاضل مقداد، تحقیق: مهدی رجایی، قم، مکتبة آیةالله المرعشی، چاپ اول، 1405ق.
الإقتصاد فی الإعتقاد، ابوحامد بن محمد غزالی، بیروت، دار الکتب العلمیة، چاپ اول، 1409ق.
الإنصاف فی مسائل مادام الخلاف، جعفر سبحانی، قم، مؤسسة الإمام الصادق۷، چاپ اول، 1381ش.
أضواء علی الصحیحن، محمدصادق نجمی، قم، مؤسسة المعارف، چاپ اول، 1419ق.
أنوار التنزیل و أسرار التأویل،عبداللّه بن عمر بیضاوی، تحقیق: محمد مرعشلی، بیروت، دار إحیاء التراث العربی،چاپ اول، 1418ق.
بحار الأنوار الجامعة لدرر الأئمة الأطهار۷، محمدباقر مجلسی، بیروت، مؤسسة الوفاء، چاپ سوم، 1403ق.
البحر المدید فی تفسیر القرآن المجید، احمد بن عجیبه، تحقیق: احمد رسلان، قاهرة، نشر حسن زکی، چاپ اول، 1419ق.
بستان السیاحة، زین‎العابدین شیروانی، تهران، چاپخانه احمدی، چاپ اول، 1315ش.
تنزیة الأنبیاء، سید مرتضی، إعداد: مرکز الأبحاث العقائدیة، المکتبة الشاملة الشیعی، بی‎تا.
التبیان فی تفسیر القرآن، محمد بن حسن طوسی، تحقیق: احمد عاملی، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، چاپ اول، بی‎تا.
التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، حسن مصطفوی، بیروت، دار الکتب العلمیة، چاپ سوم، 1430ق.
التحریر و التنویر، محمد بن عاشور، بیروت، مؤسسة التاریخ العربی، چاپ اول، 1420ق.
تعجیل المنفعة، احمد بن علی (ابن‏حجر عسقلانی)، تحقیق: إکرام إمداد الحق، بیروت، دار البشائر، چاپ اول، 1996م.
التفسیر القرآن الکریم، ملاصدرا، تحقیق: محمد خواجوی، قم، نشر بیدار، چاپ دوم، 1361ش.
التفسیر القرآن للشبر، عبداللّه شبر، قم، مؤسسة دار الهجرة، چاپ دوم، 1410ق.
التفسیر القرآن للمقاتل‏،مقاتل بن سلیمان‏، تحقیق: عبدااللّه شحاتة، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، چاپ اول، 1423ق.
التفسیر الکبیر، محمد بن عمر فخر رازی، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، چاپ سوم، 1420ق.
التوحید، محمد بن علی بن بابویه، تحقیق: هاشم حسینی، قم، مؤسسة النشر الإسلامی، چاپ اول، 1398ق.
تفسیر سوره حمد، خمینی، روح‎ اللّه، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی =، چاپ اول، 1375ش.
التهذیب التهذیب، احمد بن علی (ابن حجر عسقلانی)، هند، مطبعة دائرة المعارف النظامیة، 1326ق.
الصحیح، مسلم بن حجاج، تحقیق: محمد فؤاد عبدالباقی، قاهرة، مطبعة عیسی البابی، 1374ق.
الثقات، احمد بن عبداللّه عجلی، بی‏جا، دار الباز، چاپ اول، 1405ق.
المنار، رشید رضا، بیروت، دار المعرفة، چاپ اول، 1414ق.
جامع البیان فی تفسیر القرآن، طبری، محمد بن جریر طبری، بیروت، دار المعرفة، چاپ اول، 1412ق.
الجامع المسند الصحیح، محمد بن اسماعیل بخاری، تحقیق: محمد الناصر، مصر، دار الطوق النجاة، چاپ اول، 1422ق.
الجمل فی النحو، خلیل بن احمد فراهیدی، تحقیق: فخرالدین قباوة، بیروت، دار العلم، چاپ پنجم، 1416ق.
روایات الحمیدی أربکت البخاری، محمدجواد خلیل، بی‏جا، شبکة الفکر، چاپ اول، 1425ق.
روضة الواعظین و تبصرة المتعظین، محمد بن فتال نیشابوری، تحقیق: محمد مهدی خرسان، منشورات الرضی، بی‎تا.
روح البیان، اسماعیل حقی برسوی، بیروت، دارالفکر، چاپ اول، بی‎تا.
السّنن لإبن ماجه، محمد بن یزید، تحقیق: بشار معروف، بیروت، دار الجیل، چاپ دوم، 1418ق.
سیر أعلام النبلاء، محمد بن احمد ذهبی، قاهرة، دار الحدیث، چاپ اول، 1427ق.
شرح المفضل، علی بن یعیش، تحقیق: إمیل یعقوب، بیروت، دار الکتی العلمیة، چاپ اول، 1422ق.
شرح نهج البلاغة، عبدالحمید بن هبة‏اللّه (ابن أبی‏الحدید)، تحقیق: ابراهیم محمد، قم، مکتبة آیة‎اللّه المرعشی، چاپ اول، 1404ق.
طعون و شبهات الشیعة الإمامیة حول صحیح البخاری و الرّد علیها، عادل یوسف العزازی، مصر، دار الؤلؤة للنشر و التوزیع، چاپ اول، 1443ق.
قبول الأخبار و معرفة الرجال، عبداللّ بن احمد کعبی، تحقیق: أبوعمرو الحسینی، بیروت، دار الکتب العلمیة، چاپ اول، 1421ق.
الکافی، محمد ین یعقوب کلینی، تحقیق: علی‎اکبر غفاری، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ چهارم، 1407ق.
الکشّاف عن حقائق غوامض التنزیل، محمود بن عمر زمخشری، بیروت، دار الکتاب العربی، چاپ سوم، 1407ق.
کشف المراد فی شرح تجرید الإعتقاد، حسن بن یوسف حلی، تحقیق: حسن حسن‎زاده آملی، قم، مؤسسة النشر الإسلامی، چاپ چهارم، 1413ق.
کشف الوجوه الغر لمعانی نظم الدر، عبدالرزاق کاشانی، بیروت، دار الکتب العلمیة، چاپ اول، 1426ق.
الکشف و البیان، احمد بن محمد ثعلبی، تحقیق: ابومحمد بن عاشور، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، چاپ اول، 1422ق.
مجمع البیان فی تفسیر القرآن، طبرسی، فضل بن حسن طبرسی، تحقیق: فضل اللّه یزدی، تهران، نشر ناصر خسرو، چاپ سوم، 1372ش.
مجموعه رسائل علامه طباطبایی، محمد حسین طباطبایی، تحقیق: هادی خسرو شاهی، قم، بوستان کتاب، چاپ اول، 1387ش.
مسند الحمیدی، عبداللّه بن زبیر حمیدی، تحقیق: حسن الدّارانی، دمشق، دار السّقا، چاپ اول، 1996م.
مرآة العقول فی شرح أخبار آل الرسول۹، محمدباقر مجلسی، تحقیق: هاشم رسولی محلاتی، تهران، المکتبة الإسلامیة، چاپ دوم، 1404ق.
معجم مقاییس اللغة، احمد بن فارس، تحقیق: عبدالسلام هارون، قم، مکتب الأعلام الإسلامی، چاپ اول، 1404ق.
المغنی فی أبواب التوحید و العدل، عبدالجبار معتزلی، تحقیق: جورج قنواتی، قاهرة، الدار المصریة، 1962م.
مفردات ألفاظ القرآن، حسین بن محمد راغب اصفهانی، بیروت، دار القلم، چاپ اول، 1412ق.
المیزان فی تفسیر القرآن، محمد حسین طباطبایی، بیروت، مؤسسة الأعلمی، چاپ دوم، 1390ق.
نفائس التأویل، علی بن حسین (سید مرتضی)، تصحیح: مجتبی موسوی، بیروت، مؤسسة الأعلمی، چاپ اول، 1432ق.
همع الهوامع فی شرح جمع الجوامع، عبدالرحمن بن أبی‎بکر سیوطی، تحقیق: عبدالحمید هنداوی، مصر، المکتبة التوفیقیة، بی‎تا.