تطبیق نظریه شناختی مقوله‌بندی بر بافت‌زبانی صحیفه سجادیه (مطالعه موردی: واحد زبانی "بصر")

نوع مقاله : علمی پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار گروه زبان و ادبیات عربی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه قم، قم، ایران.

2 دانشجوی کارشناسی ارشد زبان و ادبیات عربی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه قم، قم ایران.

10.22034/uh.2025.51845.3581

چکیده

زبان‌شناسی شناخت‌گرا از روش‌های معنی‌شناسی جدید بوده که به مطالعه علمی زبان می‌پردازد. در این رویکرد، بافت‌زبانی به‌عنوان ابزار شناختی زمینه را برای تسری معانی یک واژه به حوزه‌های مختلف فراهم می‌کند. «مقوله‌بندی» که از آن به «طبقه‌بندی» نیز یاد می‌شود در ضمن زبان‌شناسی شناخت‌گرا تعریف می‌شود. اصل مقوله‌بندی ذاتی معنایی داشته که توسیع معنایی واژگان را در یک مقوله معنایی ترسیم می‌کند که اصطلاح علمی «شبکه شعاعی» بر آن اطلاق می‌شود. در این مقوله، معنای کانونی به‌عنوان عضو برجسته وپیش‌نمونه محوریت سایر معانی (معانی حاشیه‌ای) در دو خوشه توافقی وتقابلی وتوسیع شمولی ومجازی قرار می‌گیرد. در پرتو چنین رویکردی، میراث دینی به‌دلیل ماهیت پویا نمونه مناسبی بوده تا ذیل الگوهای زبان‌شناسی شناخت‌گرا ارزیابی شوند. بر این اساس، در تحقیق کنونی فعل حسی – انتزاعی "بصر" از متن صحیفه سجادیه انتخاب شده تا در چارچوب معنی‌شناسی واژگانی و با رویکرد معنی‌شناسی هم‌زمانی و روش توصیفی – تحلیلی، اصل مقوله‌بندی پیش‌نمونه بنیاد بر آن تطبیق داده شود. این پژوهش، با این فرض که معنای پیش‌نمونه از مقوله انتزاعی بودن فعل "بصر" انتخاب می‌شود به این نتایج رسیده‌است که در منظومه فکری حاکم بر ادعیه صحیفه سجادیه واحد زبانی "بصر" دارای یک معنای سرنمون (ایجاد آگاهی در مردم) وچند معنای حاشیه‌ای است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


التحقیق فی کلمات القرآن الکریم‏، حسن مصطفوی، تهران، مرکز نشر آثار علامه مصطفوی‏‏،1430ق.
تحلیل زبان قرآن و روش‏‏شناسی فهم آن، محمدباقر سعیدی روشن، قم، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، چاپ اول، 1387‏ش.
درآمدی بر معنی‏‏شناسی، کورش صفوی، تهران، سوره مهر، چاپ دوم، 1383‏ش.
مبانی معناشناسی نوین، حمیدرضا شعیری، تهران، سمت، چاپ سوم، 1391‏ش.
مجموعه مقالات نخستین همایش ملی معنی‏‏شناسی شناختی، آزیتا افراشی، تهران، نشر نویسه پارسی، ۱۳۹۵‏ش.
معناشناسی شناختی قرآن، علی‏‏رضا قائمی‏‏نیا، تهران، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، چاپ اول، 1390‏ش.
معنی‏‏شناسی، احمد مختار عمر، ترجمه: سید حسین سیدی، مشهد، انتشارات دانشگاه فردوسی، چاپ اول، 1385‏ش.
مفردات ألفاظ القرآن‏‏‏،‏ حسین بن محمد راغب اصفهانی، بیروت‏، دارالقلم‏، 1412ق.
نظریه‏‏های معنی‏‏شناسی واژگانی، دیرک گیررتس، ترجمه: کوروش صفوی، تهران، نشر علمی، چاپ سوم، 1398‏ش.
نگاهی تازه به معنی‏‏شناسی، فرانک ر پالمر، ترجمه: کوروش صفوی، تهران، نشر مرکز، چاپ پنجم، 1387‏ش.
«دلالت‏‏های معنایی فعل حسی "نظر" در گفتمان حاکم بر نهج ‏‏البلاغه ‏بر اساس شبکه شعاعی و پیش‏‏نمونه»، الهام بابلی‏‏بهمه و سید محمدرضی مصطفوی‏‏نیا، پژوهشنامه نهج‏‏البلاغه، شماره 44، 1402‏ش.
“Applying cognitive linguistics to pedagogical grammar, the case of Over”, Tyler, A. & Evans, V, cognitive linguistics, second language acquisition and foreign language teaching, by M. Achard & S. Niemier, mouton de gruyter. 2004 M.
 “Cognitive Linguistics: An Introductory Sketch’, - Hilferty, J, In M. Lorente etal. La gramatica I la semantica en l,estudi de la variaci. Barcelona, Promocionesy Publicaciones Universitarias, 2001 M.
The Semantic of English Prepostions, (Spatial senses, embodied meaning and Cognition), Evans, V. & Tyler, A, Cambrige, Cambridge University Press, 2003 M.