بازتاب مفهوم حدیثی «عاقّ والدین» در زبان فارسی؛ شواهد، زمینه ها و آثار

نوع مقاله : علمی پژوهشی

نویسنده

دانشگاه بین المللی امام خمینی، دانشکده علوم و تحقیقات اسلامی، گروه علوم قرآن و حدیث

10.22034/uh.2025.52000.3608

چکیده

«عاقّ والدین» ترکیبی است که در احادیث اسلامی مذموم دانسته شده است. تفاوت دستور زبان فارسی و عربی و جایگاه والای والدین، سبب رواجِ کاربرد مستقیم این ترکیب در فارسی، به صورت اضافه معنوی به تقدیر لام و به معنای «نفرین والدین» شده است. در این مقاله برای نخستین بار با روشی توصیفی تحلیلی، شواهد، زمینه‎ها و آثار برداشت‎ نادرست از این ترکیب روایی بررسی شده است.«عاقّ والدین» در احادیث معصومین(ع)،نه به معنای «نفرین والدین»، بلکه به معنای فرزندِ ناسپاس، آزاردهنده، نافرمان و قطع‎کننده ارتباط با پدر و مادر به‎ کار رفته است. عاقّ(عاقِق) اسم فاعلی است که به مفعول‎به خود یعنی والدین اضافه لفظی شده و مانند اضافه معنوی، در آن، حرف لامی در تقدیر نیست که معنای مالکیت را برساند. در گفتمان برآمده از برداشت «نفرین والدین» از «عاقّ والدین»، ایشان دارای قدرتی مشروع و برآمده از احادیث هستند و فرزندان نیز برای مصون ماندن از آن، سعی می‎کنند آن‎ها را راضی نگاه دارند. در حالی که در گفتمان برآمده از قرآن و احادیث، والدین و فرزندان محترمند و اگر فرزندان سعی می‎کنند نسبت به والدین احسان داشته باشند، به دلیل قدردانی از زحمات ایشان و عمل به دستورات قرآنی و حدیثی است، نه ترس از نفرین ایشان.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


قرآن کریم، ترجمه: ناصر مکارم شیرازی، قم، دفتر مطالعات تاریخ و معارف اسلامی، چاپ دوم، 1373ش.
اخلاق و خودسازی در مکتب قرآن و اهل بیت:، حسین مظاهری، تهران، پیام آزادی، چاپ اول، ۱۳۸۶ش.
إرشاد القلوب، حسن بن محمد دیلمی، ترجمه: علی‏ سلگی نهاوندی، قم، ناصر، چاپ اول، 1376ش.
استفتاءات، جواد تبریزی، قم، سرور، چاپ اول، 1385ش.
أصول الکافی، محمد بن یعقوب کلینی، ترجمه: محمد باقر کمره‏ای، قم، اسوه‏، چاپ سوم‏، 1375ش.
أصول الکافی، محمد بن یعقوب کلینی، ترجمه: سید جواد مصطفوی، تهران‏، کتاب‏فروشی علمیه اسلامیه، چاپ اول، 1369ش.
امثال و حکم، علی‏اکبر دهخدا، تهران، امیرکبیر، چاپ اول، 1383ق.
بحار الأنوار الجامعة لدرر اخبار ائمة الاطهار، محمد باقر مجلسی، تحقیق: جمعی از محققان‏، بیروت، دار إحیاء التراث العربی‏، چاپ دوم، 1403ق.
البرهان فی تفسیر القرآن‏، هاشم بن سلیمان‏ بحرانی، تحقیق: واحد تحقیقات اسلامی‏ بنیاد بعثت، قم، موسسة البعثة، چاپ اول، 1415ق.
صحیفة الإمام الرضا۷، تحقیق و تصحیح: محمد مهدی نجف، مشهد، کنگره جهانی امام رضا۷، چاپ اول، 1406ق.
التفسیر المنسوب إلی الإمام الحسن العسکری۷‏، تحقیق و تصحیح: مدرسه امام مهدی۷، قم، مدرسة الإمام المهدی؟عج؟، چاپ اول، 1409ق.
تفسیر نور، محسن‏ قرائتی، تهران، مرکز فرهنگی درس‏هایی از قرآن‏، چاپ اول، 1388ش.
وسائل الشیعة، محمد بن حسن‏ شیخ حر عاملی، تحقیق و تصحیح: مؤسسة آل البیت:، قم، مؤسسة آل البیت:، چاپ اول، 1409ق.
التمثیل و المحاضرة، عبدالملک بن محمد ثعالبی، بیروت، دار و مکتبة الهلال، چاپ اول، 2003م.
تهذیب اللغة، محمد بن احمد ازهری، بیروت، دار احیاء التراث العربی‏، چاپ اول، 1421ق.
جامع أحادیث الشیعة، آقا حسین‏ بروجردی، تحقیق و تصحیح: جمعی از محققان، تهران‏، انتشارات فرهنگ سبز، چاپ اول، 1386ش.
جامع المسائل، محمد فاضل موحدی لنکرانی، قم، امیر قلم، چاپ اول، 1425ق.
جامع عباسی، محمد بن حسین شیخ بهایی، حاشیه: جمعی از علما، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ اول، 1386ش.
الجعفریات(الأشعثیات)، محمد بن محم ابن اشعث، تهران‏، مکتبة النینوی الحدیثة، چاپ اول، بی‎تا.
جمهرة اللغة، محمد بن حسن ابن درید، بیروت‏، دار العلم للملایین‏، چاپ اول، 1988م.
جواهر الأخبار، بوداق منشی قزوینی، تصحیح و تعلیق: محسن بهرام‏نژاد، تهران، مرکز پژوهشی میراث مکتوب، چاپ اول، 1378ش.
حکمتنامه پیامبر اعظم۹، محمد محمدی ری‏شهری، ترجمه: گروه مترجمان، قم، دار الحدیث، چاپ اول، 1387ش.
الخصال‏، محمد بن علی ابن بابویه، تحقیق و تصحیح: علی اکبر غفاری، قم، جامعه مدرسین‏ حوزه علمیه قم، چاپ اول، 1362ش‏.
الخصال‏، محمد بن علی ابن بابویه، ترجمه: محمد باقر کمره‏ای، تهران، کتابچی‏، چاپ اول، 1377ش.
الدرّة الباهرة من الأصداف الطاهرة، شمس الدین محمد بن مکی، ترجمه و تحقیق: عبد الهادی مسعودی، ‏قم، زائر، چاپ اول، 1379ش.
دعائم الإسلام‏، نعمان بن محمد مغربی‏ ابن حیون، تحقیق: آصف‏ فیضی، قم، مؤسسة آل البیت:، چاپ دوم‏، 1385ق.
دیوان کامل، محمدصادق ادیب‎الممالک، به کوشش: مجتبی برزآبادی فراهانی، تهران، فردوس، چاپ اول، 1380ش.
رسائل و مسائل، احمد بن محمدمهدی نراقی، گردآورنده: رضا استادی، قم، کنگره بزرگداشت محققان ملا مهدی و ملا احمد نراقی، چاپ اول، 1380ش.
زاهد کیست؟ وظیفه‏اش چیست؟ (ترجمه الزهد)، حسین بن سعید کوفی اهوازی، ترجمه و تحقیق: صالحی، عبد الله‏، قم، نور السجاد، چاپ اول، 1387ش.
«زعفر جنّی»، علی بالایی لنگرودی، دائرة المعارف بزرگ اسلامی، ج4، تهران، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی.
الزهد، حسین بن سعید کوفی اهوازی، تحقیق: غلامرضا عرفانیان یزدی، قم، المطبعة العلمیة، چاپ دوم‏، 1402ق.
سیره معصومان، سید محسن امین عاملی، ترجمه: علی حجتی کرمانی‏، تهران، سروش‏، چاپ دوم، 1376ش.
الصحاح: تاج اللغة و صحاح العربیة، اسماعیل بن حماد جوهری، تحقیق: احمد عبد الغفور عطار، بیروت‏، دار العلم للملایین، چاپ اول، 1376ق.
الصحیفة السجادیة، علی بن الحسین امام سجاد۷، قم، الهادی‏، چاپ اول، 1376ش.
صراط النجاة، آقا حسین‏ بروجردی، قم، دار الصدیقة الشهیدة (س)، چاپ اول، 1391ش.
«عاقّ والدین»، زهرا محققیان، دانشنامه جهان اسلام، تهران، بنیاد دائرة المعارف اسلامی، چاپ اول، 1401ش.
«عاقّ والدین»، حسن ذوالفقاری، دائرة المعارف بزرگ اسلامی، ج6، تهران، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی.
علل الشرائع، محمد بن علی ابن بابویه، ترجمه: هدایت الله مسترحمی، تهران، کتابفروشی مصطفوی، چاپ ششم، 1366ش.
عیون أخبار الرضا۷، محمد بن علی ابن بابویه، تحقیق: مهدی‏ لاجوردی، تهران‏، نشر جهان‏، چاپ اول، 1387ق.
غرر الحکم و درر الکلم‏، عبد الواحد بن محمد تمیمی آمدی، تحقیق و تصحیح: سید مهدی‏ رجائی، قم، دار الکتاب الإسلامی‏، چاپ دوم‏، 1410 ق.
الغیبة، محمد بن ابراهیم نعمانی، ترجمه: احمد فهری زنجانی، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ چهارم‏، 1362ش.
فرهنگ فارسی، حسن عمید، ویراستار: عزیزالله علیزاده، تهران، راه رشد، چاپ اول، 1389ش.
فرهنگ فارسی، محمد معین، گردآورنده: عزیز الله علیزاده، تهران، اَدِنا، چاپ چهارم، 1381ش.
قرب الإسناد، عبد الله بن جعفر حمیری، تحقیق و تصحیح: مؤسسة آل البیت:، قم‏، مؤسسة آل البیت:، چاپ اول، 1413ق.
الکافی، محمد بن یعقوب کلینی، تحقیق و تصحیح: علی اکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ چهارم، 1407ق.
کتاب العین، خلیل بن احمد فراهیدی، قم، نشر هجرت‏، چاپ دوم‏، 1409ق.
لسان العرب‏، محمد بن مکرم‏ ابن منظور، بیروت‏، دار صادر، چاپ سوم، 1414ق.
لغتنامه دهخدا، علی‏اکبر دهخدا، زیر نظر محمد معین و سید جعفر شهیدی، تهران، مؤسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران، چاپ دوم، 1377ش.
لوامع صاحبقرانی مشهور به شرح فقیه‏، محمدتقی مجلسی، قم، مؤسسه اسماعیلیان‏، چاپ دوم‏، 1414ق.
اللهوف علی قتلی الطفوف، سید علی بن موسی ابن طاوس‏، تهران‏، جهان‏، چاپ اول، 1348ش.
مبادی العربیة فی الصرف و النحو، رشید شرتونی، قم، دار العلم‏، چاپ سوم، 1387ش.
مجموعة ورّام‏، مسعود بن‎عیسی ورّام بن أبی‎فراس، قم، مکتبه فقیه‏، چاپ اول، 1410ق.
مجموعه آثار قلمی ثقة الاسلام شهید تبریزی‏، علی بن موسی ثقة الاسلام تبریزی، به کوشش: نصرت‏الله فتحی، تهران، انجمن آثار ملی، چاپ اول، 1355ش.
محاضرات الأدباء و محاورات الشعراء و البلغاء، حسین بن محمد راغب اصفهانی، تحقیق: عمر فاروق طباع، بیروت، دار الأرقم بن أبی الأرقم، چاپ اول، 1420ق.
مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل‏، حسین بن محمد تقی‏ نوری، قم‏، مؤسسة آل البیت:، چاپ اول، 1408ق.
مشکاة الأنوار، علی بن حسن‏ طبرسی، ترجمه: عزیزالله عطاردی قوچانی، تهران، عطارد، چاپ اول، 1374ش.
معجم مقاییس اللغة، احمد بن فارس، تحقیق: عبدالسلام محمد هارون، قم، مکتب الاعلام الاسلامی‏، چاپ اول، 1404ق.
معدن الجواهر و ریاضة الخواطر، محمد بن علی‏ کراجکی، تحقیق: احمد حسینی، چاپ دوم‏، تهران، المکتبة المرتضویة، 1353ش.
مقامع الفضل، آقا محمدعلی کرمانشاهی، قم، مؤسسة العلامة المجدد الوحید البهبهانی، 1421ق.
مکارم الأخلاق‏، حسن بن فضل‏ طبرسی، قم، الشریف الرضی‏، چاپ چهارم‏، 1370ش.
من لا یحضره الفقیه‏، محمد بن علی ابن بابویه، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ دوم‏، 1413ق.
النوادر، فضل الله بن علی راوندی کاشانی، ترجمه و تحقیق: احمد صادقی اردستانی، تهران، بنیاد فرهنگ اسلامی کوشانپور، چاپ اول، 1376ش.
النهایة فی غریب الحدیث و الأثر، مبارک بن محمد ابن اثیر، تحقیق: محمود محمد طناحی و طاهر احمد زاوی، قم، موسسه مطبوعاتی اسماعیلیان‏، چاپ چهارم‏، 1367ش.