تحلیل سندی و معرفت‌شناختی گزاره «من یمت یرنی» در میراث حدیثی

نوع مقاله : علمی پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار گروه علوم قرآن و حدیث دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم، قم، ایران

2 دانشیار گروه علوم قرآن و حدیث دانشگاه پیام نور، تهران، ایران

3 استادیار گروه معارف اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی شهید مطهری، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران.

10.22034/uh.2025.52048.3618

چکیده

گزاره‌های حدیثی، همراه با آیات قرآن کریم، از مهم‌ترین منابع دستیابی به معارف دینی‌اند. یکی از تعابیر مشهور منسوب به امیر مؤمنان(ع)، عبارت «مَنْ یَمُتْ یَرَنِی» است که از سده سوم در منابع روایی دیده شده و در انتساب آن به امام علی(ع) یا سید اسماعیل حِمیری، شاعر مدافع اهل بیت، اختلاف‌نظر وجود دارد. برداشت اندیشمندان مسلمان از چگونگی رؤیت محتضر با امام معصوم(ع) نیز گوناگون بوده است. پژوهش حاضر با روش توصیفی–تحلیلی و رویکرد تحلیل محتوا، به بررسی سند و محتوای این گزاره پرداخته است. یافته‌ها نشان می‌دهد این تعبیر، سروده‌ای از سید حمیری است، اما مضمون آن با روایات موجود هم‌سویی دارد. با توجه به شواهد متون دینی و فقدان منع عقلی، رؤیت در این عبارت بر معنای ظاهری (رؤیت جسمانی) دلالت دارد. این گزاره از منظر معرفت‌شناسی نیز حائز اهمیت است؛ چراکه نوعی تجربه شهودی نسبت به امام معصوم (ع) در لحظه مرگ را مطرح می‌کند که مرز میان رؤیت حسی و معرفت حضوری را در سنت دینی روشن می‌سازد و بیانگر اتصال همیشگی میان مولا و پیروان ایشان است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


إختیار معرفة الرجال‏، محمد بن حسن طوسی، محقق: حسن مصطفوی، مشهد، انتشارات دانشگاه مشهد، 1409ق.
ادوار فقه، محمود شهابی خراسانی، تهران، ‏وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1368ش.
أعیان الشیعة، سید محسن امین، تحقیق و تخریج: حسن امین، بیروت، دار التعارف للمطبوعات، 1403ق.
الأمالی، محمد بن حسن طوسی، تحقیق قسم الدراسات الإسلامیة مؤسسة البعثة، قم، دار الثقافة للطباعة و النشر و التوزیع، 1414ق.
الأمالی، محمد بن محمد بن نُعمان مفید، تحقیق: حسین استاد ولی و علی اکبر غفاری، بیروت، دارالمفید للطباعة و النشر و التوزیع، 1414ق.
الإمام علی بن أبی طالب۷، احمد رحمانی همدانی، تهران، ‏المنیر للطباعة و النشر، 1417ق.
انساب الاشراف، احمد بن یحیی بلاذری، محقق: محمود فردوس‌ العظم، دمشق، 1996م.
أنوار البدرین، شیخ علی بحرانی، تحقیق و تصحیح: محمد علی طبسی، قم، مکتبة آیة الله العظمی المرعشی النجفی، 1407ق.
أوائل المقالات، محمد بن محمد بن نُعمان مفید، تحقیق الشیخ إبراهیم الأنصاری، بیروت، دار المفید للطباعة و النشر 1414ق.
بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار، محمد باقر بن محمد تقی مجلسی، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، 1403ق.
البرهان فی تفسیر القرآن، سید هاشم بحرانی، تحقیق: قسم الدراسات الاسلامیة، قم، مؤسسة البعثة، بی‏‏تا.
بشارة المصطفی لشیعة المرتضی، عماد الدین محمد بن ابی القاسم طبری، تحقیق: جواد قیومی اصفهانی، قم، انتشارات جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1420ق.
بَهج ‌الصباغة فی شرح نهج‌ البلاغة، محمدتقی شوشتری، تهران، ‏مکتبة الصدر، بی‏‏تا.
تاریخ جرجان، حمزة بن یوسف سهمی سمعانی، چاپ محمد عبدالمعیدخان، حیدرآباد، 1387ق.
التحقیق فی الإمامة و شؤونها، عبد اللطیف بغدادی، بی‏‏جا، بی‏‏تا.
التفسیر الصافی، ملامحسن بن مرتضی فیض کاشانی، تهران، ‏مکتبة الصدر، 1374ش.
تفسیر القرآن المجید، محمد بن محمد بن نُعمان مفید، تحقیق: سید محمد علی ایازی، قم، مؤسسة بوستان کتاب، 1424ق.
تفسیر القمی، علی بن ابراهیم قمی‏، تحقیق و تصحیح: طیّب موسوی جزائری، قم، دارالکتاب‏، چ3، 1404ق.
تفسیر فرات الکوفی، فرات ‌بن ابراهیم کوفی، تهران، ‏چاپ و نشر وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1410ق.
تنقیح ‌المقال فی علم ‌الرجال، عبداللّه مامقانی، تصحیح: محیی ‌الدین مامقانی، قم، مؤلف، 1423ق.
التوحید، محمّد بن علی صدوق، قم، مؤسسة النشر الاسلامی، چاپ هشتم، ‏ 1423ق.
الجرح و التعدیل، ابن‌ابی‌حاتم رازی، بیروت، چاپ افست، بی‏‏تا.
الحبل المتین، بهاء الدین محمد بن حسین بها‏یی، قم، منشورات مکتبة بصیرتی، بی‏‏تا.
خاتمة المستدرک، میرزا حسین نوری، قم، آل البیت:، 1415ق.
الخرائج و الجرائح، سعید بن هبة الله قطب الدین راوندی، قم، مؤسسه امام مهدی۷، 1409ق.
رجال البرقی، احمد بن محمد بن خالد برقی، مصحح: حسن مصطفوی، تهران، ‏انتشارات دانشگاه تهران، 1342ش.
الرجال، محمد بن حسن طوسی، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم‏، 1415ق.
رسائل الشریف المرتضی، سید مرتضی علی بن حسین موسوی، قم، دار القرآن الکریم، 1405ق.
روض الجنان و روح الجنان فی تفسیر القرآن، جمال‌الدین حسین بن علی بن محمد ابوالفتوح رازی، به کوشش و تصحیح: محمد جعفر یاحقّی و محمد مهدی ناصح، مشهد، بنیاد پژوهش‏های اسلامی آستان قدس رضوی، 1376ش.
زبدة التفاسیر، ملا فتح الله کاشانی، قم، مؤسسة المعارف الإسلامیة، 1423ق.
الزهد، حسین بن سعید اهوازی، قم، المطبعة العلمیة، دوم. 1402ق،
سیر اعلام النبلاء، محمد بن احمد ذهبی، تصحیح: شعیب ارنؤوط و دیگران، بیروت، 1401ق.
شرح الأخبار فی فضائل الائمه الاطهار، قاضی نعمان المغربی، قم، انتشارات جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، بی‏‏تا.
شرح نهج البلاغة، عبدالحمید بن هبةالله ابن أبی الحدید، تحقیق: محمد أبوالفضل إبراهیم، بیروت، دار إحیاء الکتب العربیة، 1378ق.
الضعفاء و المتروکین، عبدالرحمن بن علی ابن‌جوزی، مصحح: ابوالفداء عبداللّه قاضی، بیروت، 1406ق.
طرائف المقال، سید علی بروجردی، تحقیق: سید مهدی رجا‏یی، قم، مکتبة آیة الله العظمی مرعشی نجفی العامة، 1410ق.
الغارات، ابراهیم بن محمد بن سعید بن هلال ثقفی، تهران، ‏انجمن آثار ملی، 1395ق.
الفصول المهمة فی أصول الأئمة، محمد بن حسن حر عاملی، تحقیق و اشراف: محمد بن محمد حسین قا‏یینی، قم، مؤسسة معارف إسلامی إمام رضا۷، 1376ش.
فی ظلال نهج البلاغة، محمد جواد مغنیة، انتشارات کلمة الحق، 1427ق.
الکافی، محمد بن یعقوب بن اسحاق کلینی، تهران، ‏دار الکتب الإسلامیة، 1407ق.
کشف الغمة فی معرفة الأئمة، علی بن أبی الفتح إربلی، بیروت، دار الأضواء، بی‏‏تا.
کشف المَحَجَّة لثمرة المُهْجَة، علی بن موسی ابن‌طاووس، نجف، 1370ق.
کنز الدقائق و بحر الغرائب، محمد بن محمدرضا مشهدی، تحقیق: حسین درگاهی، تهران، ‏چاپ و نشر وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1410ق.
ما نزل من القرآن فی شأن فاطمة3، سید محمد علی حلو، 1421ق، تهران، ‏دار الکتاب الإسلامی.
مجمع البیان، فضل بن حسن طبرسی، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، 1415ق.
المحتضر، حسن بن سلیمان حلّی، تحقیق: سید علی اشرف، نجف، انتشارات المکتبة الحیدریة، 1424ق.
مدینة المعاجز، سید هاشم بحرانی، تحقیق: مؤسسة المعارف الإسلامیة بإشراف عزة الله مولا‏یی، قم، مؤسسة المعارف الإسلامیة، 1414ق.
المسترشد فی امامة امیرالمؤمنین علی‌بن ابی‌طالب۷، محمد بن جریر طبری، مصحح: احمد محمودی، قم، 1415ق.
مصباح البلاغة فی مشکاة الصیاغة، سید محمدحسن میرجهانی طباطبایی، قم، 1388ق.
المعارف، ابومحمد عبدالله بن مسلم بن قتیبه ابن‌قتیبه دینوری، محقق: محمد اسماعیل عبداللّه صاوی، بیروت، 1390ق.
معرفة الثقات، احمد بن عبداللّه عجلی، محقق: عبدالعظیم بستوی، مدینه، 1405ق.
مفاتیح الجنان، شیخ عباس قمی، تهران، ‏مکتبة الصدر، بی‏‏تا.
مقتنیات الدرر، میر سید علی حائری طهرانی، تهران، ‏دار الکتب الإسلامیة، 1337ش.
مناقب آل أبی طالب، محمد بن علی ابن شهر آشوب مازندرانی، تحقیق: لجنة من أساتذة النجف الأشرف، نجف، مطبعة الحیدریة، 1376ق.
المناقب، محمد بن علی بن الحسین علوی، قم، دلیل ما، 1428ق.
المنتخب من کتاب ذیل المذیل من تاریخ الصحابة و التابعین، محمد بن جریر طبری، مصحح: محمد ابوالفضل ابراهیم، قاهره، 1977م.
منهج الصادقین فی الزام المخالفین، ملا فتح الله کاشانی، تهران، ‏انتشارات علمی، 1333ق.
میزان الاعتدال فی نقد الرجال، محمد بن احمد ذهبی، مصحح: علی ‌محمد بجاوی، قاهره، 1963م.
نور الثقلین، عبد علی بن جمعه حویزی، تصحیح و تعلیق: سید هاشم رسولی محلاتی، قم، انتشارات اسماعیلیان، 1370ش.
الولادات الثلاث، شیخ علی کورانی، قم، باقیات، 1390ش.
الولایة التکوینیة لآل محمد:، سید علی عاشور، بی‏‏جا، بی‏‏تا.
«اسماعیل بن محمد حمیری، معروف به سید حمیری»، محمد مهدوی دامغانی، مطالعات اسلامی، شماره 16و17، 1354ش، ص192-210.
«تبیین چگونگی مواجهه صالحان با مرگ از منظر روایات تفسیری»، اکرم السادات سیدی، فصلنامه مطالعات قرآنی نامه جامعه، شماره140، 1400ش، ص97 -119.
«تحلیل محتوایی روایات تفسیری پیرامون مواجهه ظالمان با مرگ»، اکرم السادات سیدی، قرآن و علم اجتماعی، دوره 1، شماره 3، 1400ش، ص124-148.
«حارث بن عبدالله همدانی»، سعید زعفرانی زاده، دانش‏نامه جهان اسلام، 1393ش، ج12.
«حارث همدانی: شیدای ولایت»، علی احمدی، فرهنگ کوثر، 1382ش، شماره 53، ص30 -109.