تحلیل خوانش غیرظاهر در روایات تفسیری آیۀ «لأنذرکم به ومَن بلغ»

نوع مقاله : علمی پژوهشی

نویسنده

استادیار گروه تفسیر جامع روایی، پژوهشکده تفسیر اهل بیت (ع)، پژوهشگاه قرآن و حدیث، قم، ایران.

10.22034/uh.2025.52059.3620

چکیده

روایات تفسیری مجموعه‌ای است از انواع روایات معناساز که گاه برخی در نگاه اولیه مانع‌ساز تلقی می‌شوند. به عنوان نمونه روایاتی ذیل آیۀ «وَ أُوحِیَ إِلَیَّ هذَا الْقُرْآنُ لِأُنْذِرَکُمْ بِهِ وَمَنْ بَلَغ»، مراد از «ومَن بلَغَ» را امام معصوم می‌دانند (این قرآن بر من نازل شده تا من و نیز امامی که مقام امامت به او رسیده به وسیلۀ آن، شما را انذار دهیم). این در حالی است که بنابر ظاهر آیه، برداشت مذکور اولا خوانشی مبتنی بر عطف غیرظاهر است ثانیا تطبیق آن بر معصوم دشوار است و ثالثا چگونه می‌توان میان این معنا و معنای ظاهری جمع نمود. همین چالش‌ها سبب شده است مقاله حاضر با روش صدوری‌ـ‌مضمونی تلاش کند گره از فهم این روایات باز نماید و در پرتو خانوادۀ این روایات و نیز روایات هم‌راستا ـ که خوانش‌هایی غیرظاهر را تجویز می‌کنند ـ به بازخوانی «اعتبار تفسیر» بپردازد و نگاه سنتی به اعتبار تفسیر را ریشۀ وجود چنین چالش‌هایی معرفی نماید. در نگاه سنتی، اظهر احتمالات معنایی به عنوان معنای متعین و مقصود مولف تلقی می‌گردد ولی از نگاه اهل‌بیت همۀ معانی محتمل ولو اینکه برخی ظاهر نباشند ـ به شرط عدم وجود مانع صحت فی‌نفسه ـ در دایره مقصود خداوند قرار دارد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


اثبات الوصیة، علی بن حسین مسعودی، قم، انصاریان، چاپ سوم، 1384ش.
اعجاز البیان فی تفسیر ام القرآن، صدرالدین قونوی، تصحیح: سیدجلال آشتیانی، قم، بوستان کتاب، 1381ش.
الامالی، محمد بن علی صدوق، تهران، کتابچی، چاپ ششم، 1376ش.
بحار الانوار، محمدباقر مجلسی، بیروت، مؤسسه الوفا، چاپ دوم، 1403 ق.
البحر المحیط، ابوحیان محمد بن‌ یوسف اندلسی، تحقیق: صدقی محمد جمیل، بیروت، دارالفکر، چاپ اول، 1420ق.
بصائر الدرجات، محمد بن حسن صفار، تحقیق: محسن کوچه‌باغی، قم، کتابخانه آیة ‌الله مرعشی، چاپ دوم، 1404ق.
تاریخ بغداد، خطیب بغدادی، تحقیق: مصطفی عبدالقادر، بیروت، دارالکتب، چاپ اول، 1417ق.
تأویل الآیات الظاهرة، علی استرآبادی، تحقیق: حسین استادولی، قم، مؤسسه نشر اسلامی، چاپ اول، 1409ق.
التحریر و التنویر، محمدطاهر ابن‌عاشور، بیروت، مؤسسه التاریخ العربی، چاپ اول، 1394ق.
تفسیر القرآن العظیم، عبدالرحمن بن محمد ابن‌ابی‌حاتم، تحقیق: اسعد محمد، ریاض، مکتبه نزار مصطفی الباز، چاپ سوم، 1419ق.
تفسیر نمونه، ناصر مکارم، تهران، دارالکتب الاسلامیه، چاپ دهم، 1371ش.
تفسیر العیاشی، محمد بن مسعود عیاشی، تحقیق: سیدهاشم رسولی، تهران، المطبعة العلمیة، چاپ اول، 1380ق.
تفسیر القمی، علی بن ابراهیم قمی، تحقیق: طیب موسوی جزایری، قم، دارالکتاب، چاپ سوم، 1404ق.
تهذیب الاحکام، محمد بن حسن طوسی، تحقیق: حسن‌خرسان، تهران، دارالکتب الاسلامیه، چاپ چهارم، 1407ق.
جامع البیان، محمد بن جریر طبری، بیروت، دارالمعرفه، چاپ اول، 1412ق.
چندمعنایی در قرآن کریم، محمود طیب‌حسینی، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، چاپ اول، 1388ش.
الدر المنثور، جلال‌الدین سیوطی، قم، کتابخانه مرعشی، چاپ اول، 1404ق.
رجال ابن الغضائری، احمد بن ‌حسین غضایری، تحقیق: محمدرضا جلالی، قم، دارالحدیث، چاپ اول، 1422ق.
رجال النجاشی، قم، جامعه مدرسین، چاپ پنجم، 1416ق.
رحمة من الرحمن، ابن‌عربی، تحقیق: محمود محمود الغراب، دمشق، مطبعه نضر، 1410ق.
روح المعانی، محمود آلوسی، تحقیق: علی عبدالباری عطیه، بیروت، دارالکتب العلمیه و منشورات بیضون، چاپ اول، 1415ق.
زاد المسیر، عبدالرحمن بن ‌جوزی. تحقیق: عبدالرزاق مهدی، بیروت، دارالکتاب العربی، چاپ اول، 1422ق.
سنن دارقطنی، علی بن عمر دارقطنی، تحقیق: مجدی بن منصور، بیروت، دارالکتب، چاپ اول، 1417ق.
شرح الکافی، محمدصالح مازندارنی، تحقیق: شعرانی، تهران، المکتبة الاسلامیة، چاپ اول، 1382ق.
علل الشرایع، محمد بن‌ علی صدوق، قم، کتابفروشی داوری، چاپ اول، 1385ش.
العین، خلیل بن احمد فراهیدی، تحقیق مخزومی و سامری. قم، دارالهجره، چاپ دوم، 1410ق.
الفرقان فی تفسیر القرآن، محمد صادقی، قم، چاپ دوم، نشر فرهنگ اسلامی، 1406ق.
الکافی، محمد بن‌ یعقوب کلینی، تحقیق: علی‌اکبر غفاری، تهران، دارالکتب الاسلامیه، چاپ چهارم، 1407ق.
الکشاف، محمود بن‌عمر زمحشری، تحقیق: مصطفی حسین احمد، بیروت، دارالکتاب العربی، چاپ سوم، 1407ق.
کشف الغمة فی معرفة الائمه، علی بن عیسی اربلی، تحقیق سیدهاشم رسولی محلاتی، تبریز، نشر بنی‌هاشمی، چاپ اول، 1381ق.
الکلینی و تأویلاته الباطنیه، صلاح عبدالفتاح خالدی، عمان، دارعمار، چاپ اول، 2007م.
کنز الدقائق و بحر الغرائب، محمد بن محمدرضا مشهدی، تحقیق: حسین درگاهی، تهران، وزارت فرهنگ، چاپ اول، 1368ش.
کنز العمال، علی هندی، تحقیق: شیخ بکری، بیروت، مؤسسه الرساله، 1409ق.
المحاسن، احمد بن محمد برقی، تحقیق: جلال‌الدین محدث، قم، دارالکتب الاسلامیه، چاپ دوم، 1371ق.
مرآة العقول، محمدباقر مجلسی، تحقیق: سیدهاشم رسولی، تهران، دارالکتب الاسلامیه، چاپ دوم، 1404ق.
معانی الاخبار، صدوق، تحقیق: علی‌اکبر غفاری، قم، جامعه مدرسین، چاپ اول، 1403ق.
معانی الاخبار، یحیی بن زیاد فراء، تحقیق: محمد نجار، قاهره، الهیئه المصریه، چاپ دوم، 1980م.
معجم مصطلحات الرجال، محمدرضا جدیدی‌نژاد، قم، دارالحدیث، چاپ اول، 1422ق.
المیزان، محمدحسین طباطبایی، بیروت، الاعلمی، چاپ دوم، 1390ق.
نظریه تفسیر متن، احمد واعظی، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، چاپ اول، 1390ش.
نهج البلاغه، تحقیق صبحی صالح، قم، نشر هجرت، چاپ اول، 1414ق.
الهدایة الکبری، حسین بن حمدان خصیبی، بیروت، البلاغ، 1419ق.
«تحلیل روایات تأویلی در قالب یک نظریه تفسیری»، مهدی کمانی نجف‌آبادی، رساله دکتری، راهنما: قائمی‌نیا، دانشگاه علوم و معارف قرآن، 1397ش.
«امکان‌سنجی عرضۀ روایات تأویلی باطنی بر قرآن»، محمد مرادی، علوم حدیث، ش77، آذر 1394، ص 28 - 58.
«بررسی تطبیقی دیدگاه ‏آیة الله معرفت و ‏آیة الله فاضل لنکرانی درباره استعمال لفظ در بیش از یک معنا»، محمدرضا خانی و محمد طیب‌حسینی، مطالعات تطبیقی قرآن و حدیث، ش13، پاییز و زمستان1398، ص 99ـ122.
«تأویل در قرآن و رابطه آن با استعمال لفظ در بیش از یک معنا»، مرتضی خسروشاهی، مطالعات سبک‌شناختی قرآن، ش4، بهار و تابستان 1398، ص46-58.