الگوی مواجهۀ مردمی با فتنه‌های درون جامعه اسلامی

نوع مقاله : علمی پژوهشی

نویسندگان

1 دانشکده علوم حدیث

2 علوم و معارف نهج‌البلاغه، دانشگاه قرآن و حدیث، قم، ایران

10.22034/uh.2025.52155.3637

چکیده

امیرالمؤمنین7 در مدت چهار سال و نه ماه حکومتشان، سه رویارویی بزرگ با مسلمانان داشت که با استناد به خطبه 173 نهج‌البلاغه می‌توان از آن به جنگ با اهل قبله یا فتنۀ درون جامعه اسلامی تعبیر کرد. امیرالمومنین7 در این خطبه به ویژگی‌هایی برای مواجهه با این‌گونه فتنه‌ها اشاره فرمودند. لذا تحلیل و تبیین این ویژگی‌ها، با هدف ارائۀ الگویی که بر‌اساس آن، مردم و نخبگان جامعه بتوانند با هدایت رهبران الهی از فتنه‌های درون جامعه اسلامی به سلامت عبور کنند، مسئلۀ اصلی این پژوهش است. این الگو با استفاده از روش تحلیل محتوا بر‌اساس فهم علمی حدیث و با ابزار گردآوری اطلاعات کتابخانه‌ای ارائه شده است. بر‌اساس الگوی مواجهه با فتنه‌های درون جامعه اسلامی، بصیرت و علم به مواضع حق دو مؤلفۀ شناختی انسان هستند که به‌واسطۀ این دو می‌توان در شرایط فتنه، پدیده‌ها را ارزیابی کرد و تشخیص درستی داشت. صبر و اعتماد به رهبر نیز مؤلفه‌های عاطفی و گرایشی می‌باشند که به‌واسطۀ آن دو در مواجهه با فتنه، سختی‌های این مواجهه تحمّل می‌شود و پذیرش قلبی نسبت به رهبر به‌عنوان تعیین‌کنندۀ رفتارها شکل می‌گیرد. در نهایت، ارزیابی صحیح پدیده‌ها و تنظیم هیجانات و گرایش‌ها موجب تنظیم رفتارهای اجتماعی می‌شود که شامل فرمانبرداری و پرهیز از شتابزدگی است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


الغارات، ابراهیم بن محمد بن سعید بن هلال ثقفی، تحقیق و تصحیح جلال الدین محدث‏، تهران، ‏انجمن آثار ملی، چاپ اول، 1395ق.
انسان 250 ساله (حلقۀ سوم)، سید علی خامنه‌ای، قم، مؤسسۀ ایمان جهادی، چاپ سوم، 1399ش.
بحار الأنوار، محمد باقر بن محمد تقی مجلسی، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، چاپ دوم، 1403ق.
بصیرت و استقامت، سید علی خامنه‌ای، تهران، ‏مرکز صهبا، چاپ اول، 1389ش.
پیام امام امیر المؤمنین۷، ناصر مکارم شیرازی، تهران، ‏دار الکتب الإسلامیة، 1375ش.
دانش نامه امیر المؤمنین۷ بر پایه قرآن، حدیث و تاریخ، محمد محمدی ری‌شهری، ترجمۀ عبدالهادی مسعودی، قم، سازمان چاپ و نشر دار الحدیث، چاپ سوم، 1389ش.
شرح الأخبار فی فضائل الأئمة الأطهار:، نعمان بن محمد بن حیون، بیروت، دار‌الزهراء، چاپ اول، 1409ق.
شرح نهج البلاغة ، عبد الحمید بن هبة اللّه بن ابی الحدید، قم، مکتبة آیة الله العظمی المرعشی النجفی=، چاپ اول، 1404ق.‏
منهاج البراعة، حبیب الله بن محمد هاشمی خویی، تهران، ‏مکتبة الاسلامیة، چاپ چهارم، 1400ق.
نهج البلاغه، محمد بن حسین‏ شریف الرضی، قم، نشر هجرت، چاپ اول، 1414ق.
نگاهی به موضوع فتنه در نهج البلاغه، معصومه معصومی‌فر، تهران، ‏بنیاد نهج البلاغه، چاپ اول، 1389ش.
«خاستگاه فتنه و راه‌های مقابله با آن از منظر نهج البلاغه»، صدیقه نیک‏طبع، مجلۀ پژوهش‌های تعلیم و تربیت اسلامی، 1391ش، شماره 8.
«نسل دوم حدیث پژوهی؛ معنا، مبنا و روش»، عباس پسندیده، مجلۀ علوم حدیث، 1400ش، شماره 100