مطالعه تطبیقی روایت «هلاک‌ناپذیری امت؛ از پیامبر(ص) تا مسیح(ع)»؛ در گفتمان حدیثی فریقین

نوع مقاله : علمی پژوهشی

نویسنده

استادیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات و معارف اسلامی شهید مطهری، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران.

10.22034/uh.2025.51928.3598

چکیده

در منابع روایی شیعه و اهل‌سنت، گزارشی به نقل از پیامبر(ص) با این مضمون آمده است که: «امتی که من اولین و عیسی(ع) آخرین آن باشد، هلاک نمی‌شود». گونه‌ دیگری از این گزاره، نام مهدی(ع) را نیز به عنوان اوسط یا وسط این امت به شمار آورده‌ است؛ همچنین در برخی منابع روایی شیعه، در کنار پیامبر(ص)، از دوازده امام یادشده است. حال در این میان، متن معیار و اصیل، کدام یک از گزاره‌هاست؟ پژوهه حاضر با در نظر گرفتن این اصل که احادیث غالباً در خلأ وارد نشده‌اند و می‌توانند با برخی از وقایع تاریخی مرتبط باشند، به گونه‌شناسی و تبارشناسی نقل‌های مختلف این روایت با رویکردی جریان‌شناسانه و گفتمان‌شناسانه می‌پردازد. نتایج نشان می‌دهد، متن معیار این گزاره در میان اهل‌سنت، در ضمنِ گزارشی از نبرد موته مطرح شده و در میان روایات شیعه که پیامبر(ص) و امامان(ع) را به عنوان نخستین این امت و مسیح(ع) را آخرین آن به شمار آورده، در ضمنِ اندیشه امامت قابل ردیابی است. در‌عین‌حال این گزاره در کنار گزاره اقتدای مسیح(ع) به امام مهدی(ع) در آخرالزمان، قابل تبیین بوده و معنای درستی می‌یابد. در این میان، گزارشی که مهدی(ع) را در میانه این امت معرفی می‌کند، ساختگی به نظر می‌رسد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


إثبات الهداة بالنصوص و المعجزات‏، محمد بن حسن حر عاملی‏، بیروت‏، اعلمی‏، 1425ق. ‏
أضواء علی السنة المحمدیة، محمود ابوریه، القاهرة، دار المعارف، 1967م.
أعیان‏‏الشیعة، محسن امین، بیروت، دار ‏‏التعارف للمطبوعات‏، 1403ق.
إلزام الناصب فی إثبات الحجة الغائب‏، یزدی حائری، قم، مؤسسة الأعلمی‏، 1422ق.
امامت از دیدگاه امامیه و زیدیه، مسعود سلطانی، قم، انتشارات دانشگاه ادیان و مذاهب، 1387ش.
الإمام المهدی عند أهل‏‏السنة، مهدی فقیه ایمانی، اصفهان، مکتبة الإمام أمیرالمؤمنین، بی‏‏تا.
بحار الأنوار، محمد باقر مجلسی، بیروت، دارإحیاء التراث العربی، چاپ سوم، 1403ق.
بهجة النظر فی إثبات الوصایة و الإمامة للأئمة الإثنی عشر، هاشم بن سلیمان بحرانی، مشهد، بنیاد پژوهش‏‏های اسلامی، 1427ق.
البیان فی أخبار صاحب‏‏الزمان، محمد بن یوسف گنجی شافعی، تهران، دار إحیاء تراث أهل‏‏ البیت:، 1362ش.
تاریخ بغداد، ابواحمد بن علی خطیب بغدادی، تحقیق: مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت، دارالکتب العلمیة، 1417ق.
تاریخ سیاسی اسلام، رسول جعفریان، ج1، قم، دلیل ما، 1389ش.
التفسیر و المفسرون فی ثوبه الغشیب، محمدهادی معرفت، مشهد، الجامعة الرضویه، 1418ق.
تهذیب ‏‏الکمال، یوسف بن عبد‏‏الرحمن مزی، تحقیق: بشار عواد معروف، بیروت، مؤسسة الرسالة، 1400ق.
الثقات، ابن‏‏حبان، الهند، دائرة‏‏المعارف العثمانیة، 1393ق.
جامع ‏‏الاصول فی أحادیث الرسول، مبارک بن محمد ابن‏‏اثیر، مکتبة الحلوانی، 1431ق.
جامع ‏‏البیان عن تأویل آی القرآن، محمد بن جریر طبری، القاهرة، دار هجر، 1422ق.
الحاوی للفتاوی، جلال‏‏الدین سیوطی، بیروت، دار ‏‏الفکر للطباعة والنشر، 1424ق.
حلیة الأبرار فی أحوال محمّد و آله الأطهار۷‏، هاشم بن سلیمان بحرانی، قم، مؤسسة المعارف الإسلامیة، 1411ق.
الخصال، محمد بن علی بن بابویه (شیخ صدوق)، تصحیح و تعلیق: علی اکبر غفاری، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم‏، 1362ش.
درسنامه فهم حدیث، عبدالهادی مسعودی، قم، انتشارات زائر، 1389ش.
دلائل الإمامة، محمد بن جریر طبری آملی، قم، بعثت، 1413ق.
رجال الطوسی، محمد بن حسن طوسی، قم، جماعة المدرسین، 1427ق.
رجال العلامة الحلی، حسن بن یوسف حلی، قم، دارالزخائر، 1411ق.
رجال النجاشی، احمد بن علی نجاشی، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم‏، 1365ش.
روش نقد و بررسی روایات مهدویت، خدامراد سلیمیان، قم، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، 1396ش.
سلسلة الأحادیث الضعیفة و الموضوعة و أثرها السیئ فی الأمة، ناصرالدین الألبانی، الریاض، مکتبة المعارف، 1412ق.
السنن الواردة فی الفتن و غوائلها و الساعة و أشراطها، عثمان بن سعید دانی، الریاض، دارالعاصمة، 1416ق.
صحیح البخاری، محمد بن اسماعیل بخاری، تحقیق: جمعی از دانشمندان، مصر، السلطانیة، 1422ق.
صحیح و ضعیف الجامع الصغیر و زیادته، جلال‏‏الدین سیوطی، مع حکم الشیخ ناصر الالبانی، بی‏‏تا.
الصراط المستقیم إلی مستحقی التقدیم‏، علی بن محمد عاملی نباطی، نجف، المکتبة الحیدریة، 1384ق.
ضعیف الجامع الصغیر و زیادته، ناصرالدین الألبانی، المکتب‏ الإسلامی، 1434ق.
الطبقات الکبری، ابوعبدالله ابن‏‏سعد، تحقیق: محمد عبدالقادر عطا، بیروت: دار‏‏الکتب العلمیة، 1410ق.
عقد ‏‏الدرر فی أخبار المنتظر۷، یوسف بن یحیی مقدسی شافعی، قم، مسجد جمکران، 1428ق.
عمدة عیون صحاح الأخبار فی مناقب إمام الأبرار، ابن ‏‏بطریق، قم، جماعة المدرسین، 1407ق.
عیون اخبار الرضا، محمد بن علی بن بابویه، تهران، نشر جهان، 1378ق.
الغیبة، محمد بن حسن طوسی، تحقیق: عباد‏‏الله تهرانی، قم، دار‏‏المعارف ‏‏الإسلامیة، 1411ق.
فتح‏‏الباری بشرح صحیح البخاری، ابن حجر عسقلانی، بیروت، دارالمعرفة، 1379ق.
الفتح الکبیر فی ضم الزیادة إلی الجامع الصغیر، جلال‏‏الدین سیوطی، بیروت، دار‏‏الفکر، 1423ق.
الفتن، نعیم بن حماد، تحقیق: الزهیری، قاهرة، مکتبة التوحید، 1412ق.
فضائل امیرالمؤمنین۷، احمد بن محمد بن‏‏عقده، قم، دلیل ما، 1424ق.
الفهرست، محمد بن حسن طوسی، قم، مکتبة المحقق الطباطبائی، 1420ق.
کفایة الأثر فی النصّ علی الأئمة الإثنی عشر، علی بن محمد خزاز قمی، قم، بیدار، 1401ق.
کمال‏‏الدین و تمام النعمة، محمد بن علی بن بابویه، تهران، اسلامیه، 1395ق.
مختصر البصائر، حسن بن سلیمان حلی، قم، مؤسسة النشر الإسلامی‏، 1421ق.
المستدرک علی الصحیحین، ابوعبدالله حاکم نیشابوری، تحقیق: مصطفی عبد‏‏القادر عطا، بیروت، دارالکتب العلمیة، 1411ق.
مشکاة المصابیح، محمد بن عبدالله خطیب تبریزی، تحقیق: البانی، بیروت، المکتب الاسلامی، 1985م.
المصنف، عبدالله بن محمد ابن‏‏ أبی‏‏شیبة، تحقیق: الحوت، لبنان، دار‏‏التاج، 1409ق.
المطالب العالیة بزوائد المسانید الثمانیة، ابن حجر عسقلانی، السعودیة، دارالعاصمة، 1419ق.
معجم أحادیث الإمام المهدی، علی کورانی عاملی، ج1، قم، موسسة المعارف الإسلامیة، 1411ق.
معجم الشیوخ، علی‏ بن حسن ابن‏‏عساکر، دمشق، دارالبشائر، 1421ق.
مقاتل الطالبیین، علی بن حسین ابوالفرج اصفهانی، قم، دار‏‏الکتاب للطباعة والنشر، 1385ق.
مناقب أمیر‏‏المؤمنین علی بن أبی‏‏طالب، علی‏ بن‏ محمد ابن‏‏المغازی، صنعاء، دار‏‏الآثار، 1424ق.
منطق فهم حدیث، سید محمدکاظم طباطبایی، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی=، 1393ش.
منهاج السنة النبویة، عبدالسلام ‏‏بن‏‏ عبدالله بن ‏‏تیمیه، جامعة الإمام محمد بن سعود الإسلامیة، 1406ق.
موسوعة فی أحادیث الإمام المهدی الضعیفة و الموضوعة، عبدالعلیم عبدالعظیم البستوی، السعودیة، المکتبة المکیة، بی‏‏تا.
المهدی، صدرالدین صدر، کویت، مکتبة المنهل، 1398ق.
مهدیان دروغین، رسول جعفریان، تهران، نشر علمی، 1400ش.
المهدی المنتظر فی ضوء الأحادیث و الآثار الصحیحة، عبدالعلیم عبدالعظیم البستوی، السعودیة، المکتبة المکیة، 1420ق.
نوادر‏‏الأصول فی أحادیث الرسول، محمد بن علی حکیم ترمذی، تحقیق: عبد‏‏الرحمن عمیرة، بیروت، دار‏‏الجیل، 1431ق.
ویژگی‏‏های شیعی امام مهدی۷ در روایات اهل‏‏سنت، سعید آذرشین فام، قم، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، 1395ش.
ینابیع المودة لذوی القربی، سلیمان بن ابراهیم قندوزی، ‏قم، منظمة الاوقاف و الشؤون الخیریة، 1422ق.
«اعتبارسنجی روایات اقتدای مسیح به مهدی۷ در منابع روایی اهل‏‏سنت»، محمد امیری قوام و دیگران، مشرق موعود، ش46 (1397)، ص316-293.
«حضرت عیسی۷ در گفتمان حدیثی شیخ صدوق»، حسین براتی و دیگران، معرفت ادیان، ش59 (1403)، ص19-36.
«شام بزرگ»، عبدالرحیم عقیقی بخشایشی، درس‏هایی از مکتب اسلام، دی 66، سال 27، ش8، ص6-54.