محقّق میلانی و اعتبارسنجی احادیث شیعه؛ از نظریه تا تطبیق

نوع مقاله : علمی پژوهشی

نویسندگان

1 پژوهشگر مرکز تخصصی دارالفقه، حوزه علمیه خراسان، مشهد، ایران.

2 پژوهشگر موسسه تخصصی دارالفقه، طلبه سطح سه حوزه علمیه خراسان، مشهد، ایران.

3 دانشیار، گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکدگان فارابی، دانشگاه تهران، تهران، ایران؛ دانش‌آموختۀ سطح چهار تفسیر و علوم قرآن حوزۀ علمیۀ

10.22034/uh.2025.52169.3640

چکیده

آیت‌الله سید محمدهادی میلانی (م 1353ش) تبیین و تدریس مبانی اعتبار سنجی احادیث شیعه را ابتدا در دو حوزه علمیه عراق (نجف و کربلا) آغاز نموده و در حوزه علمیه خراسان بدان تداوم بخشید. در مقطع تاریخی حضور ایشان در عراق، نظریۀ رایج نزد فقیهان شیعه رویکرد وثوق سندی بود. مسأله اصلی این مقاله واکاوی هم‌گرایی یا واگرایی دیدگاه محقق میلانی با نظریۀ غالب فقهای معاصر ایشان در عراق است؛ همچنین در فرض تمایز دیدگاه ایشان با فقیهان هم‌تراز خود در عراق، دنبالۀ سخن، حول نظریۀ معیار ایشان در اعتبارسنجی احادیث و اهمّ مبانی این نظریه می‌باشد. این مقاله با وجود دشواری‌ها و چالش‌های فراوان در بازیابی نظریه اعتبارسنجی محقق میلانی، با ارائه‌ی شواهدی گسترده از تقریرات و درس‌گفتارهای ایشان، پایبندی ایشان به رویکرد وثوق صدوری را اثبات کرده و محوریّت‌بخشی به این رویکرد را در مباحثی همچون استفاضه، شهرت روایی، تجمیع قرائن، توثیقات خاصّ و عامّ نشان می‌دهد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


ابراهیم بن هاشم، سید علی‏رضا حسینی شیرازی، قم، رود آبی، 1401ش.
اختیار معرفة الرجال المعروف برجال الکشی، محمد بن عمر کشی و محمد بن حسن طوسی و محمد باقر بن محمد میر داماد، قم، مؤسسة آل البیت: لإحیاء التراث، 1404ق.
استناد در روش شناخت رجال اسناد، سید محمدجواد شبیری زنجانی، قم، مرکز فقهی امام محمد باقر۷، 1402ش.
أصول علم الرجال بین النظریة و التطبیق، مسلم داوری، قم، دار زین العابدین، 1395ش.
الذریعة إلی تصانیف الشیعه، محمد محسن آقا بزرگ تهرانی، بیروت، دار الأضواء، 1403ق.
أنوار الأصول، ناصر مکارم شیرازی، قم، مدرسة الإمام علی بن أبی طالب۷، 1428ق.
بحوث فی شرح العروة الوثقی، سید محمدباقر صدر قم، مجمع الشهید آیة الله الصدر العلمی، 1408ق.
تنقیح المقال فی علم الرجال، عبدالله مامقانی، بی‌جا، بی‌تا.
جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام، محمدحسن نجفی، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، بی‌تا.
الحدائق الناضرة فی أحکام العترة الطاهرة، یوسف بن احمد بحرانی، قم، مؤسسة النشر الإسلامی، 1363ش.
خاتمة مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، حسین محدث نوری، قم، مؤسسة آل البیت:، 1408ق.
درس‏نامه غناء و موسیقی، سید علی خامنه‏ای، تهران، ‏فقه روز، چاپ هفتم، 1401ش.
ذکری الشیعة فی أحکام الشریعة، محمد بن مکی شهید اول، قم، مؤسسة آل البیت: لإحیاء التراث، 1377ش.
رجال الطوسی، محمد بن حسن طوسی و جواد قیومی اصفهانی، قم، مؤسسة النشر الإسلامی، 1427ق.
رجال العلامة الحلی، حسن بن یوسف حلی و محمدصادق بحرالعلوم، قم، الشریف الرضی، 1402ق.
الرعایة فی علم الدرایة، زین الدین بن علی شهید ثانی، قم، کتابخانه عمومی حضرت آیة الله العظمی مرعشی نجفی، 1408ق.
العدة فی أصول الفقه، محمد بن حسن الطوسی، بی‏نا، 1417ق.
فلاح السائل، علی بن موسی ابن طاووس، قم، دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، 1406ق.
فهرست اسماء مصنفی الشیعة المشتهر برجال النجاشی، احمد بن علی نجاشی، قم، موسسة النشر الإسلامی، 1376ش.
قادتنا کیف نعرفهم، سید محمدهادی میلانی، قم، مرکز الحقائق الإمامیة، 1428ق.
قاعدة لاضرر و لاضرار، سید علی سیستانی، قم، مکتب آیة الله العظمی السید السیستانی، 1414ق.
قواعد توثیق راویان، محمدکاظم رحمان ستایش، قم، دار الحدیث، 1396ش.
کتاب البیع، سید محمدهادی میلانی، قم، مرکز الحقائق الإسلامیة، 1429ق.
کتاب الطهارة، سید روح الله خمینی، قم، مطبعة الحکمة، بی‌تا.
مبانی تکملة المنهاج، موسوعة الإمام الخوئی، سید ابوالقاسم خو‏یی، قم، مؤسسة إحیاء آثار الامام الخوئی، 1418ق.
محاضرات فی فقه الامامیة: کتاب الخمس، سید محمدهادی میلانی ، بی‏نا، بی‌تا.
محاضرات فی فقه الإمامیة: کتاب الزکاة، سید محمدهادی میلانی، مشهد، دانشگاه فردوسی مشهد، 1355ش.
محاضرات فی فقه الإمامیة: کتاب الصلاة (صلاة المسافر)، سید محمدهادی میلانی، مشهد، دانشگاه فردوسی مشهد، بی‌تا.
مدارک الأحکام فی شرح شرائع الإسلام، محمد بن علی موسوی عاملی، قم، مؤسسة آل البیت: لإحیاء التراث، 1411ق.
المستند فی شرح العروة الوثقی، موسوعة الإمام الخوئی، سید ابوالقاسم خو‏یی، قم، مؤسسة إحیاء آثار الامام الخوئی، 1418ق.
معجم الثقات و ترتیب الطبقات فی جمع الرواة المصرحة، أبوطالب تجلیل التبریزی، قم، مؤسسة النشر الإسلامی، بی‌تا.
المناظر الناضرة فی أحکام العترة الطاهرة (الطهارة)، محمدعلی علوی گرگانی، قم، فقیه اهل بیت:، 1395ش.
منتقی الجمان فی الأحادیث الصحاح و الحسان، حسن بن زین الدین العاملی، قم، موسسة النشر الإسلامی، 1362ش.
منتهی المطلب فی تحقیق المذهب، علامه حسن بن یوسف حلی، مشهد، مجمع البحوث الإسلامیة، 1412ق.
منهج المقال فی تحقیق احوال الرجال، محمد بن علی استرآبادی، قم، آل البیت:، 1422ش.
موسوعة الشهید الأول، محمد بن مکی شهید اول، قم، مکتب الإعلام الإسلامی - مرکز العلوم و الثقافة الإسلامیة، 1430ق.
نهایة التقریر فی مباحث الصلاة، حسین بروجردی، قم، مرکز فقه الأئمة الأطهار:، 1420ق.
«ارزیابی بی‌اعتباری اشعثیات»، فاطمه ژیان‏، پژوهش‏نامه امامیه، ش6، 1396، ص27 - 52.
«بازشناسی مبانی حجیّت قول دانشیان رجال (با تاکید بر کتاب منتقی الجمّان)»، سید مرتضی فریزنی و سید علی دلبری، مطالعات اعتبارسنجی حدیث، ش1، 1398، ص37 - 59.
«ترجمه: نظریه تعویض از دیدگاه شهید صدر»، ‏ ‌ثامر هاشم حبیب ‌العمیدی و ‌علی‏رضا کاوند، حدیث و اندیشه، ش2، 1385، ص99 - 115.
«واکاوی مبانی و رویکردهای رجالی ‏آیة الله هاشمی شاهرودی»، عباس خورشیدی‌فرد و مهدی غلامعلی، پژوهش‏های رجالی، ش4، 1400‏ش ، ص73 - 92.