گونه‌شناسی روایات شرح‌الحدیثی

نوع مقاله : علمی پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری مدرسی قرآن و حدیث دانشگاه قرآن و حدیث، تهران، ایران.

2 دانشیار گروه حدیث دانشکده علوم و معارف حدیث دانشگاه قرآن و حدیث

3 دانشجوی کارشناسی ارشد قرآن و حدیث، دانشگاه قرآن و حدیث، تهران، ایران.

چکیده

بخشی از ابهام‌ها و برداشت‌های ناصواب از احادیث، ناشی از بی‌توجهی به روایاتی است که خود، شارحِ اخبارند. این حوزه که می‌توان آن را «شرح الأخبار بالأخبار» نامید، با وجود نقش تعیین‌کننده‌اش در فهم مراد معصومان(ع)، تاکنون فاقد مطالعه‌ای مستقل، سامان‌مند و گونه‌شناسانه بوده است. فقدان این پژوهشِ بنیادی، موجب شده ساختار و کارکرد این دسته روایات ناشناخته ماند. پژوهش حاضر با روش کتابخانه‌ای و تحلیل توصیفی، نشان می‌دهد، احادیث اهل‌بیت(ع) در موارد بسیاری ظرفیت تبیین اجزای دیگر همان حدیث یا سایر روایات را دارند. بر این اساس، دو دسته کلان از روایاتِ شارح قابل تشخیص‌اند: نخست، روایاتی که به ایضاح واژگانی (مفردات) خود، یا اخبار دیگر می‌پردازند؛ و دوم، روایاتی که به تبیین محتوای (عبارات) خود، یا دیگر احادیث پرداخته‌اند. تحلیل داده‌ها نشان می‌دهد که این دو دسته حداقل با یازده شاخصه قابل بازشناسی‌اند؛ چهار گونه ایضاح مستقیم، چهار گونه ایضاح بدل، و سه گونه تبیین باورهای رایج حدیثی در جامعه. از آنجا که این شاخصه‌ها بر دلالت تطابقی استوارند، از اختلاف‌پذیری‌های تفسیری مصون‌اند. یافته‌ها بیانگر آن است که گونه‌شناسی نظام‌مند این روایات، نه‌تنها فهم دقیق‌تر معارف حدیثی را ممکن می‌سازد، بلکه در کاهش و رفع ابهام‌های تاریخی ـ اعتقادی و فراهم‌سازی بستری روشن برای تحلیل‌های میان‌رشته‌ای نقش‌آفرین باشد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


قرآن کریم.
آسیب شناخت حدیث، عبدالهادی مسعودی، قم، انتشارات زائر، ۱۳۸۹ش.
الاحتجاج، احمد بن علی طبرسی، تعلیق و ملاحظات: السید محمد باقر الخرسان، نجف، دار النعمان للطباعة والنشر، ۱۹۶۶م.
اختیار معرفة الرجال المعروف برجال الکشی، محمد بن عمر کشی، تلخیص: طوسی، محمد بن حسن، قم، مؤسسة آل البیت: لإحیاء التراث، ۱۴۰۴ق.
الإختصاص، محمد بن محمد مفید، تحقیق: علی أکبر الغفاری و السید محمود الزرندی، بیروت، دار المفید، ۱۴۱۴ق.
بداءة النحو، غلامعلی صفائی بوشهری، قم، مدیریت حوزه علمیه قم، ۱۳۸۶ش.
بحار الأنوار، محمد باقر مجلسی، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
بصائر الدرجات فی فضائل آل محمّد۹، محمد بن حسن صفار، قم، مکتبة آیة الله المرعشی النجفی، ۱۴۰۴ق.
التوحید، محمد بن علی صدوق، قم، مؤسسة النشر الإسلامی، بی‌تا.
تفسیر العیاشی، محمد بن مسعود عیاشی، تهران، مکتبة العلمیة الاسلامیة، ۱۳۸۰ق.
تفسیر القمی، علی بن ابراهیم قمی، قم، دار الکتب، ۱۴۰۴ق.
حاشیة الصبان علی شرح الأشمونی علی ألفیة ابن مالک، محمد بن علی الصبان، بیروت، المکتبة العصریة، بی‌تا.
درسنامه فهم حدیث، عبدالهادی مسعودی، قم، انتشارات زائر، ۱۳۸۹ش.
علل الشرائع، محمد بن علی صدوق، قم، کتاب فروشی داوری، ۱۳۸۵ش.
عیون أخبار الرضا، محمد بن علی صدوق، بیروت، مؤسسة الأعلمی، ۱۴۰۴ق.
فقه الحدیث (۱)، عبدالهادی مسعودی، قم، دارالحدیث، ۱۴۰۰ش.
الکافی، محمد بن یعقوب کلینی، قم، دارالحدیث، ۱۳۸۷ق.
الکتاب، عمرو سیبویه، بیروت، ۱۴۰۳ق.
کتاب العین، خلیل بن احمد فراهیدی، قم، هجرت، ۱۴۰۹ق.
کنز الفوائد، محمد بن علی کراجکی، قم، دار الذخائر، ۱۴۱۰ق.
الکواکب الدریة، محمد اهدل، بیروت، ۱۴۱۷ق.
المحاسن، احمد بن محمد بن خالد برقی، تهران، دار الکتب الاسلامیة، ۱۳۷۰ش.
مصباح الشریعة، جعفر بن محمد۷، بیروت، مؤسسة الأعلمی، ۱۴۰۰ق.
معانی الأخبار، محمد بن علی صدوق، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۴۰۳ق.
منیة المرید، زین الدین بن عربی (شهید ثانی)، قم، بوستان کتاب، ۱۴۱۴ق.
نحو الزمخشری بین النظریة و التطبیق، زکریا فقی، بیروت، ۱۴۰۷ق.
النحو الوافی، عباس حسن، دار المعارف، بی‌تا.
«پژوهشی نو در گونه‌شناسی مدالیل روایات تفسیری و فواید آن»، رضا شکرانی و طاهره سادات سید ناری، حدیث‏پژوهی، شماره 19، ۱۳۹۷ش.
«تحلیل گونه‌شناسی روایات تفسیری معصومین۷»، سیده زینب وحدتی شبیری، حدیث و اندیشه، ۱۳۹۲ش.
«روایات تفسیری شیعه، گونه‌شناسی و حجیت»، مهدی مهریزی، علوم حدیث، شماره 55، ۱۳۸۹ش.
«گونه‌شناسی احادیث منقول از امام سجاد۷»، روح الله محمدی و دیگران، مجموعه مقالات همایش امام سجاد ۷، ۱۳۹۴ش.
«گونه‌شناسی روایات امام حسن مجتبی۷ در تفسیر قرآن کریم»، سهیلا جلالی کندری و فریده امینی، حدیث‏پژوهی، ۱۳۹۳ش.
«گونه‌شناسی روایات امام صادق۷، با تکیه بر مسند ایشان»، زهرا صدیقین و دیگران، سراج منیر، شماره 38، ۱۳۹۹ش.
«گونه‌شناسی روایات تفسیری»، مهدی رستم نژاد، حسنا، شماره 1، ۱۳۸۸ش.
«گونه‌شناسی روایات تفسیری امام رضا۷»، عباس مصلائی‌پور یزدی و دیگران، حدیث‏پژوهی، شماره 3، ۱۳۸۹ش.
«گونه‌شناسی روایات تفسیری امام علی۷»، یحیی نورمحمدی نجف‌آبادی و دیگران، مطالعات علوم قرآن، شماره ،1 ۱۴۰۱ش.
«گونه‌شناسی روایات تفسیری در فضیلت امام حسین۷»، سید محسن موسوی و میثم خلیلی، حدیث حوزه، شماره 13، ۱۳۹۵ش.
«گونه‌شناسی و روش‌شناسی روایات تفسیری امام صادق۷»، رضا مؤدب و کامران اویسی، پژوهشنامه قرآن و حدیث، شماره 10، ۱۳۹۱ش.